Odatda, aqliy qobiliyatlari rivojlangan odamlar yuqori axloqiy tamoyillarga ega, deb hisoblanadi. Britaniyalik olimlar esa bu fikrni ilmiy yoʻl bilan tekshirishga qaror qilib, unga mutlaqo teskari xulosaga kelishdi.
Zamonaviy kognitiv fanlar ya’ni aqliy jarayonlarni o‘rganadigan fanlar sohasidagi tadqiqotlar tufayli inson intellekt haqidagi maʼlumotlar tobora koʻpayib bormoqda. Xususan, olimlar kognitiv qobiliyatlar kelajakni oldindan koʻra bilish bilan bogʻliq ekanini, shuningdek, miyada mantiq uchun masʼul hudud mavjudligini aniqlashgan.
Kognitiv fanlar — bu insonning aqliy jarayonlarini oʻrganadigan fanlar. Yaʼni, odamlar qanday oʻylaydi, eslab qoladi, anglaydi, bilim oladi, tilni oʻrganadi, qaror qabul qiladi — shularni tadqiq qiladi.
Kognitiv fanlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
– psixologiya (aqliy jarayonlarni oʻrganadi);
– nevrologiya (miyoning ishlashini oʻrganadi);
– lingvistika (tilni bilish jarayonini oʻrganadi);
– filosofiya (bilish nazariyalarini oʻrganadi);
– sunʼiy intellekt (kompyuterlar qanday “oʻylashini” oʻrganadi).
Shuning uchun, Britaniyaning Edinburg universiteti olimlari intellekt darajasi va axloqiy tamoyillarga sadoqat oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrgangan. Tadqiqot natijalari Intelligence ilmiy jurnalida chop etilgan.
Mualliflar axloqiy tamoyillarni “Moral asoslar nazariyasi” (Moral Foundations Theory) doirasida tahlil qilishgan.
Bu nazariyaga koʻra, har bir insonning axloqiy xulosalari olti intuitiv “asos”ga tayanadi: ulardan ikkitasi insonlarni ziyon va adolatsizlikdan himoya qilishga qaratilgan (gʻamxoʻrlik va tenglik), qolgan toʻrttasi esa ijtimoiy birlik va iyerarxiyani qoʻllab-quvvatlaydi (proporsionallik, sadoqat, avtoritet va poklik. Poklik jismoniy daxlsizlik va shaxsiy chegaralar haqidagi tushunchalarni oʻz ichiga oladi).
Turli qarashlarga ega odamlar mazkur asoslarni oʻz qadriyatlar tizimida turlicha ustuvor deb bilishadi. Masalan, liberallar birinchi ikki tamoyilga koʻproq ahamiyat berishsa, konservatorlar qolgan toʻrt tamoyilni muhimroq deb hisoblaydi.
Liberallar — bu siyosiy yoki ijtimoiy qarashlarga ega odamlar boʻlib, ular erkinlik, inson huquqlari, shaxsiy erkinliklar, demokratiya, fikr erkinligi kabi qadriyatlarni muhim deb hisoblaydi.
Yaʼni, liberallar quyidagilarni qoʻllab-quvvatlaydi:
– shaxsiy erkinliklar;
– adolat va tenglik;
– davlatning fuqarolar hayotiga kam aralashuvi;
– islohotlar va yangiliklarga ochiqlik.
Qisqacha: liberallar = erkinlik tarafdori odamlar
Konservatorlar — bu siyosiy va ijtimoiy qarashlari boʻyicha anʼanalarga, urf-odatlarga va barqarorlikka eʼtibor qaratadigan odamlar. Ularning qarashlariga koʻra, ijtimoiy va siyosiy tizimlar oʻzgarishlarga yoki islohotlarga nisbatan ehtiyotkor boʻlishi kerak.
Konservatorlarning asosiy gʻoyalari:
– anʼanalar va urf-odatlarga hurmat;
– davlat va jamiyatda tartib va barqarorlikni saqlash;
– koʻpincha ehtiyotkor;
eski va rivojlangan yoʻllardan ozgina chiqish, lekin toʻliq oʻzgarishlardan qochish.
Misol:
Konservatorlar hayotdagi oʻzgarishlarga ehtiyotkorlik bilan qarashadi va anʼanalarni saqlashga yordam berishadi.
→ Konservatorlar hayotdagi oʻzgarishlarga ehtiyotkorlik bilan yondoshadi va anʼanalarni saqlashga intilishadi.
Konservatorlar = anʼanalar va barqarorlik tarafdorlari.
Intellekt darajasi axloqiy asoslarga qanchalik bogʻliq ekanini tekshirish uchun olimlar ikki tadqiqot oʻtkazgan:
1-tadqiqotda – Buyuk Britaniyadan 802 nafar katta yoshli kishi maxsus anketa toʻldirib, turli axloqiy asoslarga qay darajada sodiq ekanini koʻrsatishgan. Ularning 463 nafari ikki haftadan soʻng verbal fikrlash, sonli qonuniyatlarni anglash va abstrakt fikrlash qobiliyatini baholash testlarini topshirishgan.
2-tadqiqotda esa 857 nafar britaniyaliklar axloqiy asoslar haqidagi soʻrovnomani toʻldirishgan va ularning aqliy qobiliyatlari bir sessiyada baholangan.
Har ikki tadqiqot shuni koʻrsatdiki, yuqori intellektli odamlar olti axloqiy asosning har biriga ham kamroq qoʻllab-quvvatlovchi munosabatda boʻlishadi. Shuningdek, verbal fikrlashi yaxshi rivojlangan odamlar poklik tamoyilini kamroq qoʻllab-quvvatlashga moyil ekani aniqlangan.
Mualliflarning taʼkidlashicha, olingan natijalar shundan dalolat beradiki, intellektual rivojlangan odamlar axloqiy qadriyatlarni koʻproq shubha ostiga qoʻyadi, ularni tanqidiy baholaydi va qayta koʻrib chiqishga moyil boʻlishadi. Axloqiy intuitsiya koʻpincha tezkor hissiy reaksiya va “toʻgʻri” yoki “notoʻgʻri”ni ajratishga bogʻliq boʻlsa, analitik fikrlash esa oʻylangan, hissiy jihatdan betaraf mulohazalarga asoslanadi.
