Одатда, ақлий қобилиятлари ривожланган одамлар юқори ахлоқий тамойилларга эга, деб ҳисобланади. Британиялик олимлар эса бу фикрни илмий йўл билан текширишга қарор қилиб, унга мутлақо тескари хулосага келишди.
Замонавий когнитив фанлар яъни ақлий жараёнларни ўрганадиган фанлар соҳасидаги тадқиқотлар туфайли инсон интеллект ҳақидаги маълумотлар тобора кўпайиб бормоқда. Хусусан, олимлар когнитив қобилиятлар келажакни олдиндан кўра билиш билан боғлиқ эканини, шунингдек, мияда мантиқ учун масъул ҳудуд мавжудлигини аниқлашган.
Когнитив фанлар — бу инсоннинг ақлий жараёнларини ўрганадиган фанлар. Яъни, одамлар қандай ўйлайди, эслаб қолади, англайди, билим олади, тилни ўрганади, қарор қабул қилади — шуларни тадқиқ қилади.
Когнитив фанлар қуйидагиларни ўз ичига олади:
– психология (ақлий жараёнларни ўрганади);
– неврология (миёнинг ишлашини ўрганади);
– лингвистика (тилни билиш жараёнини ўрганади);
– философия (билиш назарияларини ўрганади);
– сунъий интеллект (компьютерлар қандай «ўйлашини» ўрганади).
Шунинг учун, Британиянинг Эдинбург университети олимлари интеллект даражаси ва ахлоқий тамойилларга садоқат ўртасидаги боғлиқликни ўрганган. Тадқиқот натижалари Intelligence илмий журналида чоп этилган.
Муаллифлар ахлоқий тамойилларни «Морал асослар назарияси» (Морал Фоундатионс Тҳеорй) доирасида таҳлил қилишган.
Бу назарияга кўра, ҳар бир инсоннинг ахлоқий хулосалари олти интуитив «асос»га таянади: улардан иккитаси инсонларни зиён ва адолатсизликдан ҳимоя қилишга қаратилган (ғамхўрлик ва тенглик), қолган тўрттаси эса ижтимоий бирлик ва иерархияни қўллаб-қувватлайди (пропорционаллик, садоқат, авторитет ва поклик. Поклик жисмоний дахлсизлик ва шахсий чегаралар ҳақидаги тушунчаларни ўз ичига олади).
Турли қарашларга эга одамлар мазкур асосларни ўз қадриятлар тизимида турлича устувор деб билишади. Масалан, либераллар биринчи икки тамойилга кўпроқ аҳамият беришса, консерваторлар қолган тўрт тамойилни муҳимроқ деб ҳисоблайди.
Либераллар — бу сиёсий ёки ижтимоий қарашларга эга одамлар бўлиб, улар эркинлик, инсон ҳуқуқлари, шахсий эркинликлар, демократия, фикр эркинлиги каби қадриятларни муҳим деб ҳисоблайди.
Яъни, либераллар қуйидагиларни қўллаб-қувватлайди:
– шахсий эркинликлар;
– адолат ва тенглик;
– давлатнинг фуқаролар ҳаётига кам аралашуви;
– ислоҳотлар ва янгиликларга очиқлик.
Қисқача: либераллар = эркинлик тарафдори одамлар
Консерваторлар — бу сиёсий ва ижтимоий қарашлари бўйича анъаналарга, урф-одатларга ва барқарорликка эътибор қаратадиган одамлар. Уларнинг қарашларига кўра, ижтимоий ва сиёсий тизимлар ўзгаришларга ёки ислоҳотларга нисбатан эҳтиёткор бўлиши керак.
Консерваторларнинг асосий ғоялари:
– анъаналар ва урф-одатларга ҳурмат;
– давлат ва жамиятда тартиб ва барқарорликни сақлаш;
– кўпинча эҳтиёткор;
эски ва ривожланган йўллардан озгина чиқиш, лекин тўлиқ ўзгаришлардан қочиш.
Мисол:
Консерваторлар ҳаётдаги ўзгаришларга эҳтиёткорлик билан қарашади ва анъаналарни сақлашга ёрдам беришади.
→ Консерваторлар ҳаётдаги ўзгаришларга эҳтиёткорлик билан ёндошади ва анъаналарни сақлашга интилишади.
Консерваторлар = анъаналар ва барқарорлик тарафдорлари.
Intelлект даражаси ахлоқий асосларга қанчалик боғлиқ эканини текшириш учун олимлар икки тадқиқот ўтказган:
1-тадқиқотда – Буюк Британиядан 802 нафар катта ёшли киши махсус анкета тўлдириб, турли ахлоқий асосларга қай даражада содиқ эканини кўрсатишган. Уларнинг 463 нафари икки ҳафтадан сўнг вербал фикрлаш, сонли қонуниятларни англаш ва абстракт фикрлаш қобилиятини баҳолаш тестларини топширишган.
2-тадқиқотда эса 857 нафар британияликлар ахлоқий асослар ҳақидаги сўровномани тўлдиришган ва уларнинг ақлий қобилиятлари бир сессияда баҳоланган.
Ҳар икки тадқиқот шуни кўрсатдики, юқори интеллектли одамлар олти ахлоқий асоснинг ҳар бирига ҳам камроқ қўллаб-қувватловчи муносабатда бўлишади. Шунингдек, вербал фикрлаши яхши ривожланган одамлар поклик тамойилини камроқ қўллаб-қувватлашга мойил экани аниқланган.
Муаллифларнинг таъкидлашича, олинган натижалар шундан далолат берадики, интеллектуал ривожланган одамлар ахлоқий қадриятларни кўпроқ шубҳа остига қўяди, уларни танқидий баҳолайди ва қайта кўриб чиқишга мойил бўлишади. Ахлоқий интуиция кўпинча тезкор ҳиссий реакция ва «тўғри» ёки «нотўғри»ни ажратишга боғлиқ бўлса, аналитик фикрлаш эса ўйланган, ҳиссий жиҳатдан бетараф мулоҳазаларга асосланади.
