Avstraliyadagi Melburn universiteti o‘quvchilarning hissiyotlari va aqliy yuklama o‘rtasidagi bog‘lanishni yaxshiroq tushunish va ta’lim jarayonida bu aloqalarni qanday foydalanish mumkinligini aniqlash uchun tadqiqot o‘tkazdi. Bu «Ta’lim va individual farqlar» (Learning and Individual Differences) ilmiy jurnalida e’lon qilingan.
Bunda salbiy hissiyotlar (masalan, qo‘rquv, yolg‘izlik) aqliy mehnatni oshirib, o‘qish qobiliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi, ijobiy hissiyotlar (baxt, xursandchilik) esa o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirib, o‘qish natijalarini yaxshilashga yordam berishi mumkin. Tadqiqotning maqsadi, hissiyotlar va aqliy yuklama o‘rtasidagi aloqalarni aniqlab, o‘quvchilarning ta’lim jarayonida ko‘proq muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun pedagoglarga amaliy tavsiyalar berish bo‘lgan.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, hissiyotlar o‘quvchilarning o‘rganish qobiliyatiga ta’sir qiladi, lekin bu ta’sir qanday mexanizm orqali amalga oshadi? Shuningdek, bu aloqani qanday qilib ta’lim jarayonida qo‘llash mumkin?
Aqliy yuklama nazariyasi
O‘rganish jarayonida aqliy yuklama konsepti muhim ahamiyatga ega. Jon Sveler tomonidan ishlab chiqilgan aqliy yuklama nazariyasi shuni ta’kidlaydi: insonning ishchi xotirasi faqat ma’lum miqdordagi ma’lumotni bir vaqtni o‘zida qabul qilib, qayta ishlay oladi. Shu sababli, o‘qituvchilar darsni shu cheklovlarni hisobga olib qurishlari kerak, ya’ni o‘quvchilarning ishchi xotirasini haddan tashqari yuklamasliklari zarur.
Aqliy yuklama uch turga bo‘linadi:
– ichki aqliy yuklama – materialning o‘ziga taalluqli yuklama. Bu o‘rganilayotgan mavzuning murakkabligi yoki o‘quvchining oldingi bilimlariga bog‘liq;
– tashqi aqliy yuklama – materialni taqdim etish usulidan kelib chiqadigan yuklama. Bu o‘quvchidan qo‘shimcha mental kuch talab qilishi yoki materialni tushunishga qiyinchilik tug‘dirishi mumkin;
– mos aqliy yuklama – resurslar, masalan, algoritmlar yoki namunalar, bu o‘rganishga yordam beradi.
Hissiyotlarning ta’siri
Tadqiqotchilar, o‘quvchilarning hissiyotlari va aqliy yuklama o‘rtasidagi bog‘lanishni o‘rganishgan. Ular o‘quvchilarning hissiyotlari o‘qish jarayoniga qanday ta’sir qilishini bilishni xohlagan.
Ushbu tadqiqotda salbiy hissiyotlarning (masalan, qo‘rquv yoki yolg‘izlik) o‘quvchilarning aqliy yuklamasini oshirishi va natijada o‘qish qobiliyatini pasaytirishi mumkinligi aniqlangan. Aksincha, ijobiy hissiyotlar (masalan, baxt yoki xursandchilik) o‘quvchilarga ta’lim jarayonida ko‘proq kuch sarflashga yordam beradi va natijada yaxshiroq o‘qish natijalari beradi.
Tadqiqot jarayoni
Tadqiqot 342 nafar 7-8 sinf o‘quvchilari bilan o‘tkazilgan. Avval, o‘quvchilarga matematik test topshirilib, ularning oldingi bilim darajasi baholandi. Keyin, o‘quvchilarga matematikaga oid uchta qisqa video darslari ko‘rsatilgan. Ular oddiydan murakkabgacha bo‘lgan. Har bir video darsidan so‘ng, o‘quvchilardan aqliy yuklama va hissiyotlarni baholash uchun so‘rovnomalar to‘ldirilgan.
Natijalar va xulosalar
Tadqiqot natijalari salbiy hissiyotlar o‘quvchilarning aqliy yuklamasini oshirishi va bu o‘z navbatida o‘qish natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatdi. Shu bilan birga, ijobiy hissiyotlar o‘quvchilarga motivatsiya berib, ularga materialni o‘rganishda ko‘proq kuch sarflashga yordam beradi va natijada yaxshiroq o‘qish natijalari beradi. Biroq, ijobiy hissiyotlarning tashqi aqliy yuklamaga bevosita ta’sirini aniqlash qiyin bo‘ldi.
Pedagoglarga tavsiyalar
Tadqiqot natijalaridan kelib chiqqan holda, o‘qituvchilarga bir necha maslahatlar berish mumkin:
1. Hissiyotni boshqarish: O‘quvchilarga o‘z hissiyotlarini boshqarishni o‘rgatish muhimdir. Hissiyotlarni boshqarish nafaqat ularning psixologik holatini yaxshilash, balki ularning o‘qish samaradorligini oshirishga yordam beradi;
2. O‘quvchilarga ijobiy hissiyotlarni uyg‘otish: Darsdan oldin o‘quvchilarga ijobiy hissiyotlar uyg‘otish (masalan, muvaffaqiyatlar bilan ilhomlantirish) ta’lim jarayonini yengillashtiradi va ularning motivatsiyasini oshiradi;
3. Materialni tartib bilan taqdim etish: O‘quvchilar salbiy hissiyotlarni boshdan kechirganida, ularga oddiy va oson materiallarni taklif qilish maqsadga muvofiqdir. Shu bilan birga, agar o‘quvchilarni ruhiy holati yaxshilangan bo‘lsa, murakkab mavzularni kiritish mumkin.
Xulosa
Hissiyotlar va aqliy faoliyat o‘rtasidagi bog‘lanish ta’lim jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Salbiy hissiyotlar o‘quvchilarning o‘rganish qobiliyatiga ta’sir qilishi mumkin, aksincha, ijobiy hissiyotlar o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirib, o‘quv natijalarini yaxshilashga yordam beradi. O‘qituvchilar o‘z darslarini o‘quvchilarning hissiy holatini hisobga olib tashkil etishlari maqsadga muvofiq.
