“GPT-6 Astra” sun’iy intellekti Napoleon marshali Auguste de Marmontga 1809-yilda yuborilgan 217 yillik shifrli maktubni transkripsiya qilish va yechishda yordam berdi. Maktubda qo‘shinlarning joylashuvi va Avstriya armiyasining harakatlari haqida ma’lumot berilgan.
Joriy yil 18-sentyabr kuni Carter Church Napoleon marshali Auguste de Marmontga yuborilgan maktubning shifrini yechish bo‘yicha o‘zining taklif etilgan yechimini e’lon qildi.
Uning aytishicha, GPT-6 Astra maktubdagi shifrni transkripsiya qilish va yechishda taxminan olti soat davomida ishlatilgan. Tadqiqot muallifi Carter Church o‘zining batafsil materialida shifr kaliti, transkripsiya va natijani qayta tiklash uchun mo‘ljallangan dastur kodini ham taqdim etgan. U 30-sentyabr kuni X ijtimoiy tarmog‘ida ham ushbu ish haqida yozgan.
Maktubdagi 24 qator belgilar 1969-yilda Fransiya harbiy tarixiga oid jurnalda chop etilgan maqolada keltirilgan. Biroq shifr tarixiy shifrlar ro‘yxatiga yechilmagan holatda kiritilgan bo‘lsa-da, uning shifrlangan matni to‘liq transkripsiya qilinmagan.
Tadqiqot muallifi tayyor matndan emas, J. Vilcoq maqolasida chop etilgan maktubning skaner nusxasidan foydalangan. Uning aytishicha, Astra tasvirni o‘qigan, qo‘lyozmadagi belgilar variantlarini bir-biriga moslashtirgan. Avvaldan mavjud bo‘lgan qisman shifr kalitidan foydalangan hamda qolgan belgilar qiymatini aniqlash uchun simulyatsiya qilingan tavlanish (simulated annealing) usulidan foydalangan.
Carter Church hisob-kitobiga ko‘ra, maktubda 1 300 ta shifr birligi va 155 xil belgi mavjud. Fransuz kriptologiyasi tarixchisi Daniel Tant tomonidan tuzilgan qisman jadvalda 33 ta harf qiymati keltirilgan bo‘lib, ular Churchning hisobiga ko‘ra, taxminan 435 ta shifr birligini qamrab oladi.
Taklif etilgan yechimning qolgan qismi esa skaner qilingan maktubdagi belgilarni talqin qilishga asoslangan. Churchning aytishicha, Astra bu jarayonni bitta tasvir va berilgan vazifa asosida amalga oshirgan. Shu bilan birga, u shifrning o‘zi mutaxassis yetarli vaqt ajratgan taqdirda yechishi mumkin bo‘lgan darajada murakkab bo‘lmaganini ham ta’kidlagan.
Maktubda qo‘shinlar harakati haqida ma’lumot berilgan
Qayta tiklangan fransuzcha matn Eugène de Beauharnais shtab-kvartirasidan yuborilgan harbiy ma’lumotnoma bo‘lib, unda qo‘shinlarning joylashuvi va Avstriya qo‘shinlarining harakatlari haqida ma’lumot berilgan. Maktub Avstriyaning 1809-yil aprel oyida bostirib kirishidan biroz oldingi davrga tegishli.
Napoleon 16-mart kuni o‘sha paytda Dalmatiyadagi fransuz qo‘shinlariga qo‘mondonlik qilayotgan Marmontga qo‘shinlar haqidagi ma’lumotni shifrlangan shaklda yuborishni Eugène de Beauharnais’ga topshirgan.
Yechilgan maktubda Marmontga mazkur harbiy ma’lumot yetkazilgan va unga “bir nechta qo‘shin yoki olomon to‘planishidan” qo‘rqmaslik tavsiya qilingan.
Tadqiqotchi Napoleonning 1865-yilda chop etilgan xotiralari bilan taqqoslashiga ko‘ra, maktub xotiralarda uzilib qolgan bir jumlaning to‘liq shaklini ham tiklash imkonini beradi.
Shifr yechimi tekshirilgan
Olimning aytishicha, tarixiy shifrlar bilan shug‘ullanuvchi Cryptiana saytini yurituvchi Satoshi Tomokiyo taklif etilgan yechimni ko‘rib chiqqan va sayt ro‘yxatidagi mazkur shifrni yechilgan deb belgilagan. Shuningdek, maktub sanasi 1809-yil sifatida tuzatilgan.
Bu sayt ma’murining tekshiruvi taklif etilgan yechim uchun muhim tasdiqlardan biri hisoblanadi. Bundan tashqari, taklif etilgan kalit va olingan matnni tekshirish imkonini beruvchi materiallarni ham e’lon qilingan.
Shu bilan birga, tadqiqot muallifi ayrim belgilarni o‘qishda noaniqliklar saqlanib qolganini qayd etgan. Jumladan, 5 ta belgining talqini hali aniq emas. Ular orasida “Janobi Oliylari” ga ishora qiluvchi ibora va “olomon” deb tarjima qilingan so‘zning muqobil variantlari ham bor. Uning ta’kidlashicha, bu noaniqliklar maktubning umumiy mazmunini o‘zgartirmaydi.
AI yordamida tarixiy hujjatni tadqiq qilish
Bu yerda shifrli matnni qayta tiklash va hujjat bilan bog‘liq barcha tarixiy tafsilotlarni to‘liq tasdiqlash o‘rtasidagi farq muhim.
Tadqiqotchi Carter Church tomonidan e’lon qilingan dekoder taklif etilgan kalit orqali transkripsiya qilingan belgilarni qayd etilgan fransuzcha matnga moslashtirish imkonini beradi. Maktubning tarixiy sanasi esa undagi qo‘shinlar haqidagi ma’lumotlar va Napoleonning yozishmalari bilan taqqoslash orqali asoslangan.
Shu sababli mazkur natijani AI yordamida amalga oshirilgan arxiv tadqiqotining amaliy namunasi sifatida ko‘rish mumkin. Biroq bu model hujjatning haqiqiyligini mustaqil ravishda tasdiqlaganini yoki undagi barcha talqinlar yakuniy ekanini anglatmaydi.
Uning bu ishga yondashuvida agentlar yaratish bo‘yicha avvalgi tajribasi ham aks etgan. Olimning professional biografiyasiga ko‘ra, u sun’iy intellekt muhandisligiga o‘tishdan oldin xavfsizlik operatsiyalari sohasida 10 yildan ortiq ishlagan. Keyinchalik “SentinelOne” kompaniyasida tergov va tahlilchilarni qo‘llab-quvvatlashga mo‘ljallangan NEON agentik tizimini yaratgan.
Bu tajriba shifrni yechish jarayonining faqat bitta bosqichdan iborat bo‘lmaganini ham tushuntiradi. Jarayonda tasvirni o‘qish, tarixiy tadqiqot olib borish, tarjima qilish va natijalarni tekshirish kabi vazifalar ham bajarilgan.
GPT-6 Astra haqidagi e’londa modelning kompyuter bilan ishlash va multimodal imkoniyatlari tasvirlangan. Biroq Marmont maktubi bilan bog‘liq natija Carter Churchning loyihasi va uning bayon qilgan tajribasi hisoblanadi. U o‘z metodikasini tekshirish uchun zarur materiallarni e’lon qilgan. Modelning taxminan 6 soat ishlagani va maktubning tarixiy talqini haqidagi ma’lumotlar esa uning o‘z bayonotiga asoslanadi.
Mazkur ishning asosiy jihati shundaki, bitta ish jarayoni o‘qilishi qiyin bo‘lgan arxiv tasvirini 200 yildan ortiq vaqt oldin yozilgan. Kam e’tibor qaratilgan hujjatning tekshirilishi esa shifrlangan maktubni sun’iy intellekt yordamida o‘qish hamda uning mazmunini qayta tiklash mumkinligini ko‘rsatdi.
Avvalroq, Claude sun’iy intellekti 373 yillik shifrni 44 daqiqada yechgani haqida ma’lumot berilgandi. Biroq natija shubha ostida qolmoqda.
