Test javoblarini asoslab berish mavzuni yaxshiroq tushunishga yordam beradi va o‘z bilimlarini baholash qobiliyatini rivojlantiradi.
Amerikalik tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan tadqiqotga ko‘ra, testlarni topshirish vaqtida o‘z javoblarini asoslab berishga majbur bo‘lgan talabalar, shunchaki variant olib yechgan talabalarga nisbatan ko‘proq to‘g‘ri javob bergan.
Bundan tashqari, bu amaliyot talabalarning fikrlashning aniqligini, ya’ni o‘z bilimlarini baholash qobiliyatini oshirgan. Tadqiqot Behavioral Sciences jurnalida chop etilgan.
Tadqiqot doirasida ikki xil eksperiment o‘tkazilgan. Har safar universitet talabalaridan geologiya darsligining bir bobini o‘qib, so‘ng uni asosida testdan o‘tish so‘ralgan.
Talabalar ikki guruhga bo‘lingan: biriga oddiy javob variantlari bilan test, boshqasiga esa har bir javobni alohida maydonda asoslab berishni talab qiluvchi test berilgan. Darslik bobini o‘qishdan avval, ularga qaysi turdagi test topshirilishi aytilgan va mavzu bo‘yicha o‘z bilimlariga qanchalik ishonishlarini baholash so‘ralgan.
Birinchi eksperimentda 79 kishi ishtirok etgan. Ikkinchisida esa 257 kishi qatnashgan bo‘lib, bu safar ikki kundan keyin yana qo‘shimcha test ham o‘tkazilgan.
Har ikkala tajribada ham javoblarini asoslab bergan talabalar ko‘proq to‘g‘ri javob bergan. Ikkinchi tajribadagi qo‘shimcha testda ham ushbu guruh biroz yuqoriroq natijalarga erishgan, biroq farq statistik ahamiyatga ega bo‘lmagan.
Shuningdek, javoblarini asoslashga majbur bo‘lgan talabalar testdan oldin o‘z bilimlari darajasini aniqroq baholagan. Oddiy test ishlagan talabalar esa o‘z bilimlarini ortiqcha baholagan va faqat test yakunlangach, o‘z baholarini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘lgan.
Tadqiqotchilar fikricha, javoblarni asoslash talabi metakognitiv (fikrlash) aniqligini oshirishga yordam beradi — bu esa o‘z bilimini realist tarzda baholash qobiliyatini rivojlantiradi. Ushbu va boshqa metakognitiv ko‘nikmalar insonlarga tez va samarali o‘qishga yordam beradi.
Shuningdek, javoblarni asoslash zaruriyati xotiradan bilimlarni chaqirish va ularni aniq ifodalashni talab qilgani sababli, u xotiradan chaqirish mashqi kabi ishlaydi.
Shu tariqa, javoblarni asoslash talab qilinadigan test turi oddiy testga qaraganda ancha foydali ekanligi aniqlangan. Biroq mualliflarning fikricha, bu metod barcha turdagi bilimlarni tekshirish uchun mos kelmaydi, chunki bunday test oddiy testga nisbatan ko‘proq vaqt talab qiladi — tajribada o‘rtacha o‘n daqiqa farq aniqlangan.
Shuning uchun, mualliflar bu usulni tushunchaviy va amaliy bilimlarni baholashda qo‘llashni, faktlar va ta’riflarni tekshirishda esa oddiy testlar qolaversa ham, eng maqbul usul deb hisoblashadi. Masalan, “Qaysi birikma — mineral?” kabi savollarda javobni asoslatish foydali bo‘ladi, chunki bu orqali talabalar mineral belgilari, variantlar orasidagi obyektlar xususiyatlarini eslab, solishtirishadi. O‘qituvchi esa ularning fikrlash jarayoni va tipik xatolari haqida ko‘proq ma’lumotga ega bo‘ladi. Biroq “Mineralning to‘g‘ri ta’rifini tanlang” kabi oddiy savollarda javoblarni asoslashga vaqt sarflash shart emas.
Avvalroq, Xitoy va AQSh olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda esa “boshqasiga tushuntirib berish” usuli o‘z-o‘ziga tushuntirishdan ko‘ra samaraliroq ekanligi isbotlangan edi. Biroq o‘z-o‘ziga tushuntirish ham shunchaki materialni takrorlashdan ko‘ra samaraliroq ekani aniqlangan.
