Kirish: Part-time (to‘liq bo‘lmagan vaqtli) ta’lim odatda o‘qish yuklamasining kamaytirilgan jadvali bilan, uzoqroq muddatda o‘qishni anglatadi. Full-time (to‘liq vaqtli) o‘qishda esa talabalar qisqa muddatda yuqori intensivlikda tahsil olishadi. Aslida, har ikkala holda o‘quv dasturi hajmi bir xil bo‘lib, farq faqat uni qaysi sur’atda tamomlashda – full-time talabalar materialni tezroq o‘zlashtirsa, part-time talabalar uni cho‘zilgan muddatda o‘tadilar. Tanlov talabalar tajribasiga ta’sir ko‘rsatadi: o‘qish davomiyligi, yuklama intensivligi, moslashuvchanlik, kontrakt to‘lovi, ish-vaqt balansiga ta’siri kabi omillarni hisobga olish kerak. Quyida Buyuk Britaniya, Germaniya va AQSh misolida part-time ta’limning qanday tashkil etilishi (qabul talablari, tuzilishi va qo‘llanish holatlari) bayon qilinadi. Shundan so‘ng part-time va full-time ta’limning ta’lim sifati, natijalari va talabalarning qoniqishi bo‘yicha solishtirma tahlili keltiriladi.
Buyuk Britaniya
Qabul va huquqiy asoslar: Buyuk Britaniyada oliy ta’lim muassasalarining aksariyati kurslarni full-time yoki part-time rejimda o‘qish imkonini beradi. Odatda, part-time o‘qishga kirish talablari full-time kurslarnikiga teng – masalan, ko‘plab universitetlar part-time bakalavriat uchun ham xuddi shunday A-level darajasi yoki ekvivalentini talab qiladi.
Part-time ta’lim asosan mahalliy va Yevropa Ittifoqi talabalari uchun mo‘ljallangan; xalqaro talabalar esa vizalariga ko‘ra faqat full-time o‘qishi mumkin (Buyuk Britaniyada Tier 4 viza egalari to‘liq o‘qishi shart). Buyuk Britaniyada ayniqsa magistratura bosqichida part-time keng tarqalgan bo‘lib, mahalliy talabalar kontrakt to‘lovini yillar bo‘yiga taqsimlab, ishlarini tark etmasdan o‘qishni afzal ko‘rishmoqda – masalan, 210 mingdan ortiq britaniyalik magistrlar part-time o‘qimoqda (aksincha, xalqaro magistrantlarning deyarli barchasi full-time o‘qiydi).
Davlat moliyaviy yordami nuqtai nazaridan, Angliyada part-time talabalarga kamida 25% o‘quv yuklamasi bilan o‘qish talab qilinadi – ya’ni kursni tamomlash muddati uning normal davomiyligining to‘rt karrasidan oshib ketmasligi lozim (masalan, 3 yillik kunduzgi kursni part-time formatda ko‘pi bilan 12 yil ichida tugatish). Ushbu cheklov bajarilgandagina part-time talabalar kontrakt va yashash xarajatlari uchun kredit va grantlardan foydalana oladilar.
Ta’lim tuzilishi: Buyuk Britaniyada part-time ta’lim asosan o‘qish intensivligini kamaytirib, kursni uzoqroq muddatda yakunlash shaklida amalga oshiriladi. O‘quv dasturlarining sifati va hajmi full-time kurslar bilan bir xil bo‘lib, faqat haftasiga ajratilgan o‘quv soatlari kamroq bo‘ladi va shu sababli kurs yillari ko‘proq davom etadi. Masalan, odatiy 3 yillik bakalavr darajasi part-time rejimida 4–6 yilgacha cho‘zilishi mumkin (talabaning yillik yuklamasiga qarab).
Ko‘plab universitetlar dars jadvalini moslashuvchan qiladi – kechki payt yoki haftaning ma’lum kunlari darslar qo‘yish, shuningdek masofaviy (onlayn) ta’lim elementlarini joriy etish bilan ishlayotgan yoki band talabalarga qulaylik yaratiladi. Open University kabi maxsus muassasalar butunlay masofaviy va part-time ta’limga ixtisoslashgan bo‘lib, 200 mingga yaqin talabaga uyda o‘qib, ish bilan birga diplom olish imkonini bermoqda.
Foydalanuvchi guruhlar (odatiy holatlar): Part-time o‘qishni odatda ishlayotgan kattalar, oilaviy majburiyatlari bor shaxslar yoki sog‘ligi tufayli to‘liq o‘qiy olmaydigan talabalar tanlaydi. Buyuk Britaniyada part-time talabalarning yoshi odatda balandroq bo‘ladi va ularning orasida ayollar ulushi yuqori. Masalan, Angliyada 2020/21 o‘quv yilida yangi qabul qilingan part-time talabalarning atigi 7 foizi 20 yosh va undan kichik bo‘lgan, 58 foizi 30 yoshdan oshgan (to‘liq vaqtli talabalarda bu ko‘rsatkich atigi 13% edi).
Part-time guruhidagi ko‘plab talabalar ish bilan band yoki farzand tarbiyasi, qarindoshlarga qarash kabi majburiyatlarga ega ekanini kuzatish mumkin. Ular uchun o‘qish jadvali moslashuvchan bo‘lib, asta-sekin kredit yig‘ish orqali malaka oshirish, ikkinchi mutaxassislik olish yoki shunchaki bilim olish maqsad qilingan bo‘lishi mumkin.
Milliy talaba so‘rovlari shuni ko‘rsatadiki, part-time talabalarning umumiy kurs sifatidan qoniqish darajasi yuqori (80% dan ziyodi kursidan mamnun) bo‘lsa-da, ularning universitet hayotiga integratsiyalashuvi pastroq – masalan, ular o‘zini universitet jamoasining bir qismi sifatida his qilish yoki o‘z fikrini eshittirish imkoniyatlari borasida full-time talabalariga nisbatan ancha past baho berishadi. Shunga qaramay, part-time ta’lim Britaniyada keng qo‘llanilib, ayniqsa kasbiy malakali mutaxassislar orasida umrboqiy ta’limni davom ettirish usuli sifatida ommalashgan.
Germaniya
Qabul va huquqiy asoslar: Germaniyada Teilzeitstudium (qisman vaqtli o‘qish) huquqi qonun bilan tan olingan bo‘lib, har bir federal yer (viloyat) o‘zining oliy ta’lim to‘g‘risidagi qonunida part-time o‘qishga yo‘l qo‘yish shartlarini belgilaydi. Odatda, talaba universitetga qabul qilingach, part-time statusiga o‘tish uchun alohida ariza topshirishi talab etiladi.
Ushbu arizada nega to‘liq stavkada o‘qiy olmasligi sabablari va qaysi muddatgacha part-time rejimda o‘qimoqchi ekanini ko‘rsatishi lozim. Asosli sabablarga qonuniy mehnat faoliyati (masalan, talabaga teng stavkada ishda band bo‘lishi), bolalarni yoki keksa/og‘ir kasal qarindoshlarni parvarish qilish, o‘zi surunkali kasallik yoki nogironlikka ega bo‘lib, to‘liq o‘qiy olmasligi, yoki boshqa muhim ijtimoiy vazifalarni bajarishi kiradi. Shunday sabablarga ega talabalar part-time o‘qishga ruxsat olib, rasmiy ravishda universitetda “Teilzeitstudent” maqomini oladi.
Ayrim universitetlar masofaviy va kechki kurslarni ham part-time kategoriyasiga kiritadi. Ta’kidlash joizki, Germaniyada double-degree (bir paytning o‘zida ikki oliy o‘quv yurtida o‘qish) part-time statusi bilan birga qo‘shib olib bo‘lmaydi – talaba faqat bitta o‘quv dasturini part-time tamomlashi mumkin. Part-time talabalarning huquq va majburiyatlari, kontrakt to‘lovlari miqdori (odatda semestrga to‘lanadigan badal saqlanib qoladi) universitetlarning ichki tartib qoidalari bilan mustahkamlanadi.
Ta’lim tuzilishi: Germaniyada qisman vaqtli ta’limning tuzilishi shundan iboratki, talaba har semestrda normaldan kam kredit/ma’ruza soatlarini oladi va shunga mos ravishda standart o‘qish muddati uzaytiriladi. Odatda part-time rejimi yarmi yuklama tamoyiliga asoslanadi: masalan, 6 semestrlik (3 yillik) bakalavr dasturi part-time shaklda 8, 10 yoki 12 semestr davom etishi mumkin.
Ko‘pincha universitetlar part-time talabalarga maxsus o‘quv reja taklif etmaydi – ular oddiy kursdagi fanlarni individual jadvalga ko‘ra bo‘lib-bo‘lib o‘tadilar. Ammo ayrim oliy o‘quv yurtlari (jumladan, bir qator Fachhochschule va xususiy universitetlar) maxsus part-time dasturlar yaratgan bo‘lib, bunda o‘quv rejasi uzaytirilgan standart muddatga oldindan moslashtirilgan holda tuzilgan bo‘ladi.
Berufsbeleitendes Studium (“ish bilan birga o‘qish”) deb ataluvchi format ham keng tarqalgan – bunda darslar asosan kechqurun yoki dam olish kunlari o‘tib, talabaning yarim stavkali ishi bilan mos ravishda bloklarga taqsimlanadi.Shuningdek, Germaniyada Fernstudium (masofaviy o‘qish) ko‘pincha part-time shaklida olib boriladi – ya’ni talaba o‘quv materialini asosan mustaqil va onlayn o‘zlashtirib, faqat vaqti-vaqti bilan attestatsiya uchun tashrif buyuradi.
Part-time talabalarga sinov va imtihon muddatlari borasida ham qo‘shimcha imtiyozlar berilishi mumkin – masalan, ayrim universitetlar ularni odatdagi sessiya muddatlaridan tashqari vaqtda imtihon topshirishga ruxsat beradi, akademik ta’tildan foydalanish osonlashtirilgan. Umuman olganda, part-time tahsilning moslashuvchanligi Germaniyada oshib bormoqda: oliy ta’lim muassasalari hayotiy ehtiyojlarni inobatga olib, kreditlarni yig‘ishning egiluvchan grafigi, individual o‘qish tempini qo‘llab-quvvatlash siyosatini joriy etishmoqda.
Foydalanuvchi guruhlar: Germaniyada part-time o‘qish nisbatan kam tarqalgan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda uning ahamiyati ortib bordi. Rasmiy statistikaga ko‘ra, 2022/23 o‘quv yilida qariyb 223 000 talaba Germaniyada rasmiy part-time statusida o‘qigan bo‘lib, bu umumiy talabalarning 7,6 foizini tashkil etadi. Ushbu ko‘rsatkich bir necha yil davomida oshib, 2017/18 yildan keyin ilk bor biroz pasaydi (oldingi yili ~230 ming edi). Biroq, norasmiy part-time o‘qish ham keng kuzatiladi:
Federallik statistika idorasi ma’lumotiga ko‘ra, talabalarning deyarli 20 foizi aslida to‘liq yuklamada o‘qimaydi, ya’ni o‘qishni odatdagidan sekinroq sur’atda davom ettirmoqda. Bu ko‘pincha talaba rasman full-time bo‘lsa-da, semestrlarni cho‘zib o‘qishi yoki vaqtincha ish va boshqa yumushlar sababli yuklamasini kamaytirishi orqali ro‘y beradi.
Part-time talabalar tarkibiga nazar solinsa, ular orasida ishlayotgan professionallar salmog‘i yuqori – Heidelbergening ma’lum qilishicha, qisman o‘qish takliflari asosan to‘la stavkali ishlayotgan mutaxassislar, oilasiga g‘amxo‘rlik qilayotganlar, surunkali kasalligi yoki jismoniy cheklovi bor shaxslarga mo‘ljallangan. Statistik ma’lumotlar ham part-time talabalarning aksariyati 25 yoshdan katta ekanini ko‘rsatadi. Hududlar kesimida, part-time eng ko‘p qo‘llaniluvchi joylar – Gamburg (Har 5-talaba part-time, 21,8% ulush) hamda Shimoliy Reyn-Vestfaliya (13%) va Meklenburg-Front Pomeraniya (12,7%) yerlaridir.
Aksincha, ayrim kichik hududlarda bu ko‘rsatkich juda past (masalan, Saar yeri – atigi 0,6%). E’tiborlisi, Germaniyada part-time talabalarning yarmidan ko‘pi xususiy oliygohlarda o‘qimoqda. Bunga sabab, ko‘plab yirik davlat universitetlari hali ham asosan kunduzgi ta’limga e’tibor qaratgan bo‘lsa, xususiy universitetlar (masalan, FOM Biznes Maktabi kabi) kechki va masofaviy part-time dasturlarni faol taklif qilmoqda.
Part-time formatidan foydalanuvchi odatiy toifalar – o‘qish bilan bir qatorda martabasini davom ettirayotgan mutaxassislar (masalan, o‘qituvchilar, davlat xizmatchilari o‘z sohasida bakalavr/magistrni part-time olishi), keksaroq yoshda ikkinchi mutaxassislik oluvchilar, yoki farzandli bo‘lib, o‘qishni tashlab qo‘ymasdan yillarga bo‘lib o‘qiyotgan ayollar.
Talabalar tajribasi nuqtai nazaridan, Germaniyada part-time o‘qiyotganlar ba’zan to‘liq vaqtli talabalarga mo‘ljallangan stipendiya va almashinuv dasturlaridan chetda qolishi mumkin – chunki bunday dasturlar ko‘pincha “ordentlich Studierender” (to‘liq o‘qiyotgan talabaga) mo‘ljallangan bo‘ladi. Shu boisdan ham part-time o‘qiydiganlarning universitet hayotidagi ishtiroki pastroq bo‘lishi mumkin. Biroq, umuman olganda, Germaniyada qisman tahsil sifati to‘liq o‘qishdagidek yuqori bo‘lib, ish tajribasini o‘qish bilan birga olib borish imkoni tufayli ko‘plab talabalar kasbiy amaliyotni nazariya bilan integratsiya qila olayotganlarini qayd etadilar.
AQSh (Amerika Qo‘shma Shtatlari)
Qabul va tizim: AQSh oliy ta’lim tizimida part-time o‘qish tushunchasi juda keng tarqalgan. Bu yerda talabaning full-time yoki part-time statusi odatda olgan kredit soatlariga qarab belgilanadi. Bakalavriat bosqichida semestriga 12 va undan ortiq kredit (odatda 4 ta fan) olish full-time hisoblanadi, part-time.
Magistratura/doktorantura bosqichida 9 kredit va undan yuqori full-time, undan kami part-time deb e’tirof etiladi. Talabalar qaysi tartibda o‘qishni o‘zlari tanlaydilar – aksariyat an’anaviy yoshdagi talabalar (18–22 yosh) kunduzgi to‘liq yuklamani tanlasa, noan’anaviy kontingent (yoshi kattaroq, ishlayotgan yoki oilali talabalar) orasida part-time keng tarqalgan. AQSh immigratsiya qoidalari bo‘yicha, chet ellik talabalar (F-1 vizasi bilan) semestriga to‘liq yuklama olishi majburiy; shu sababli part-time rejim asosan AQSh fuqarolari va doimiy rezidentlar uchun amal qiladi.
Federal moliyaviy yordam (FAFSA) ham enrollment darajasiga qarab taqsimlanadi: yarim stavkadan past o‘qiyotgan talabalar ba’zi grant va kreditlarga noloyiq bo‘lishi yoki ularning miqdori kamayishi mumkin. Ammo aksar hollarda har bir kurs uchun to‘lov tizimi joriy bo‘lgani sababli part-time o‘qishning moliyaviy jihati moslashuvchan – talaba kamroq fan olsa, kamroq to‘lov qiladi va shu bilan birga boshqa kunlari ishlash orqali ta’lim xarajatlarini qoplashi mumkin.
Ta’lim tuzilishi: AQSh universitetlarida part-time talaba uchun alohida o‘quv rejasi belgilanmaydi – ular aynan o‘sha kurslar va auditoriyalarda, faqat kamroq miqdorda fanlarni olishadi. Shunday qilib, bakalavr darajasini to‘liq yuklama bilan 4 yilda tamomlash imkoni bo‘lsa, part-time rejimida o‘rtacha 5-6 yil vaqt ketishi mumkin (agar talaba har semestr 2-3 fan olib borganda).
Ko‘pchilik kollejlarda academic advising (o‘quv maslahati) xizmati talabalarga kurslarni rejalashtirishda yordam beradi – masalan, kechki smenada dars qo‘yish, hafta oxirida laboratoriya mashg‘ulotlarini tashkil etish orqali part-time talabalarga qulay sharoit yaratiladi. Community College (ikki yillik kollej) tizimida ayniqsa part-time ko‘rinishi keng tarqalgan; bu muassasalar odatda ishlaydigan yoki o‘qishni kech boshlagan talabalar ehtiyojiga moslashgan.
Masofaviy onlayn kurslar ham AQShda part-time ta’limning bir shakli sifatida tez o‘smoqda – ko‘plab universitetlar “online degree” dasturlarini aynan part-time, moslashuvchan jadval tamoyili bilan taklif etadi. Umuman, part-time o‘qish formal jihatdan oddiy full-time o‘qishdan farq qilmaydi, talaba hamon belgilangan kreditlar yig‘ilganda diploma ega bo‘ladi. Farq shundaki, talabaga kampusda to‘la kun bo‘lish shart emas va u har semestr kamroq dars soatlariga qatnaydi. Bu esa uning ish yoki boshqa mashg‘ulotlariga vaqt ajratishiga imkon beradi. Ko‘p universitetlar part-time maqomidagi talabalar uchun maxsus kechki kurslar, “evening school” yoki “continuing education” bo‘limlarini tashkil etishgan.
Foydalanuvchi guruhlar: AQShda part-time o‘qiydiganlarning ulushi juda yuqori. Milliy Ta’lim Statistika Markazi (NCES) ma’lumotiga ko‘ra, 2019-yil kuzida AQSh kollejlarida jami 19,6 million talaba tahsil olgan bo‘lsa, shulardan 7,7 million nafari (taxminan 39%) part-time statusida bo‘lgan. Xususan, ikki yillik community college talabalari orasida part-time ulushi 60% dan yuqori bo‘lishi mumkin, to‘rt yillik universitetlarda esa bu ko‘rsatkich ~20–30% atrofida. Ishlash bilan birga o‘qish – part-time tanlashning eng keng tarqalgan sababidir.
Mehnat statistikasi byurosi (BLS) hisob-kitobiga ko‘ra, 2020-yilda to‘liq vaqtli talabalarining 41,5% qaysidir shaklda ishlagan bo‘lsa, part-time talabalarining 82% ish bilan band bo‘lgan. Demak, part-time auditoriyaning aksariyati kunning bir qismida ishda bo‘lib, qolgan paytida bilim olishga intilayotgan odamlardir. Bu toifaga ko‘pincha yoshi kattaroq talabalar (masalan, 25 yoshdan oshgan “mature student”lar), xizmatda yoki biznesda yurib, kechqurun malaka oshirayotganlar, farzandli ota-onalar kiradi.
Part-time o‘qiyotganlarning talaba hayotini qabul qilishi full-time talabalarinikidan farq qiladi: ular odatda yotoqxonada yashamaydi, kampusdagi to‘garaklar va ijtimoiy tadbirlarda kamroq ishtirok etadi, aksincha oilasi yoki ish jamoasi bilan ko‘proq vaqt o‘tkazadi. Bu esa talabalik taassurotlari va qoniqishiga ham ta’sir qilishi mumkin – ba’zi tadqiqotlar part-time o‘qiyotganlar akademik jarayondan unchalik “ruhlanmasligi”, chunki ular ko‘proq amaliy ishga yo‘naltirilganini bildiradi.
Shunga qaramay, so‘nggi yillarda ko‘plab universitetlar part-time auditoriyani qoniqtirish uchun maxsus xizmatlar joriy etishdi: kechki maslahat soatlari, onlayn kutubxona manbalari, kampusdagi oilali talabalar uchrashuvlari kabi tashabbuslar part-time talabalarning o‘zini qadrli his etishi va akademik jamoaga integratsiyalashuvini oshirishga qaratilgan. Natijada, so‘rovlar ko‘rsatmoqdaki, part-time talabalar ham ta’lim sifati va natijalaridan umumiy qoniqish darajasi yuqori baholanmoqda, garchi ular universitetning “jonli hayoti”dan nisbatan chetda qolishsa-da.
Part-time va Full-time ta’limning solishtirma tahlili
Xalqaro kuzatuv va tadqiqotlar part-time (qisman) va full-time (to‘liq) o‘qishning bir qator afzallik va kamchiliklarini ko‘rsatadi. Aslida ta’lim mazmuni va akademik standartlar nuqtai nazaridan ular bir xil sifatni ko‘zlaydi, chunki part-time dasturlar odatda to‘liq o‘qishdagi fan va materiallarni qamrab oladi – faqat bu yuklama ko‘proq muddatga taqsimlanadi. Shu bois ta’lim sifati jihatidan farq yo‘q deb qaraladi.
Biroq, ta’lim natijalari va statistikasida ayrim tafovutlar bor: part-time o‘qiyotganlarning bitirishi, daraja olishi ko‘rsatkichlari odatda to‘liq o‘qiyotganlarga nisbatan pastroq ekanligi qayd etiladi. Masalan, AQShda o‘tkazilgan keng ko‘lamli tahlil part-time talabalarning diplom olishi darajasi sezilarli ravishda orqada ekanini ko‘rsatgan – ya’ni ular orasida tugatmasdan chiqib ketish hollari yuqori. Bunga ular duch keladigan qo‘shimcha majburiyatlar (ish, oila) va o‘qishning cho‘zilishi davomida motivatsiyaning pasayishi sabab bo‘lishi mumkin.
Talabalar qoniqishi borasida ham qiziqarli jihatlar kuzatiladi: part-time talabalarning ko‘pchiligi o‘z kurslarining sifati, o‘qituvchilarning yordamidan mamnunligi jihatidan full-time tengdoshlaridan ortda qolmaydi (Britaniyada har ikki guruhda ham 80% dan ortiq talaba kursidan roziligini bildirgan). Biroq, part-time auditoriya o‘zini universitet jamoasining ajralmas qismi deb bilishi, kampusdagi ovozining eshitilishi masalalarida sustroq ko‘rsatkichlarga ega – 2019-yilda Britaniyada part-time talabalarning atigi 47,6% o‘z fikri universitet tomonidan inobatga olinayotganini his etgan (bu full-time talabalar ko‘rsatkichidan ~14 punkt pastdir).
Quyidagi jadvalda part-time va full-time ta’limning asosiy farqlari jamlanma tarzda ko‘rsatilgan:
| Aspekt | Qisman vaqtli (part-time) ta’lim | To‘liq vaqtli (full-time) ta’lim |
| O‘quv yuki (haftasiga) | Haftasiga nisbatan kamroq auditoriya mashg‘ulotlari va mustaqil ta’lim soatlari. Masalan, bakalavriatda 1-3 ta fan (3–9 kredit) atrofida. Bu ishlash yoki boshqa yumushlar bilan birga olib borish uchun mo‘ljallangan yengilroq yuklamadir. | Haftasiga yuqori o‘quv yuki – kunduzgi rejimda ko‘p vaqti o‘qishda o‘tadi. Bakalavr bosqichida odatda kamida 4 ta fan (12+ kredit) – taxminan 30-40 soatlik haftalik o‘quv mashg‘ulotlari bilan band bo‘ladi. Talaba vaqtining asosiy qismini o‘qishga sarflaydi. |
| Dastur davomiyligi | Kurs muddatlari uzaytiriladi. To‘liq o‘qishdan ko‘ra 1,5-2 baravar ko‘proq vaqt ketishi mumkin (masalan, 3 yillik daraja 5-6 yilda). Bu cho‘zilish har semestr kamroq fan olingani hisobiga kelib chiqadi. | Standart muddatda tezroq tamomlash. Odatdagi bakalavr 4 yilda (magistr 1-2 yilda) tugallanadi. Talaba ko‘p yuklama olgani uchun belgilangan minimal semestrlar ichida bitirishi kutiladi. |
| Talabalar toifasi | Asosan yoshi kattaroq, o‘qishdan tashqari majburiyatlari bor auditoriya. Ko‘p hollarda ular ishlovchi yoki farzand tarbiyalayotgan, yoki sog‘lig‘i sabab to‘liq o‘qiy olmaydigan talabalar. Masalan, Germaniyada part-time o‘qiydiganlarning aksariyati 25 yoshdan oshgan va ish tajribasiga ega. Britaniyada yangi part-time talabalarning 58% dan ziyodi 30+ yoshda. | Ko‘proq an’anaviy yoshdagi (18–24 yosh) talabalar. Full-time guruhida maktabni yaqinda tamomlagan, to‘laqonli talabalik hayotiga kirishgan yoshlar ustunlik qiladi. Ularning ko‘pchiligi o‘qish davrida to‘liq yoki qisman ishlamaydi (AQShda full-time talabalarining faqat 43% ishlaydi). |
| Moslashuvchanlik | Juda yuqori: talaba o‘qish jadvalini shaxsiy ehtiyojlariga moslasha oladi. Darslar odatda kechki payt yoki onlayn shaklda taklif etiladi, fanlarni semestrma-semestr tanlab olish erkinligi bor. Bu format ish va o‘qish balansini ushlab turish, kutilmagan hayotiy holatlarda o‘qishni tashlab yubormaslik imkonini beradi. | Cheklangan: talaba belgilangan jadval va semestr yuklamasiga moslashishi lozim. Darslar asosan kunduz kuni bo‘lib o‘tadi, haftaning katta qismi auditóriada o‘tadi. Ishlash yoki boshqa katta majburiyatlarni bir vaqtda olib borish ancha qiyin, chunki full-time rejimi to‘liq shug‘ullanishni talab etadi. |
| Ta’lim sifati va mazmuni | Akademik jihatdan to‘liq o‘qishga tenglashtirilgan. Kurs dasturi, kreditlar hajmi va talablar bir xil bo‘ladi, faqat ularni bajarish muddati kengaytirilgan. Masalan, part-time talaba ham xuddi shunday diplom uchun zarur kreditlarni to‘playdi, faqat bosqichma-bosqich. Professor-o‘qituvchilar va universitet tomonidan ko‘rsatiladigan ta’lim sifati barchaga teng qo‘llaniladi. | Yuqori sifatli, to‘liq hajmdagi dastur konsentratsiyalashgan muddatda beriladi. Talaba qisqa fursatda ko‘p bilim oladi, doimiy ravishda dars va amaliyotlarda qatnashadi. Umuman, ta’lim mazmuni part-time formatdagidek – diplom uchun talablar bir xil, faqat full-time talaba ularni eng qisqa muddatda bajaradi. |
| Natijalar (bitiruv va muvaffaqiyat) | Statistikada part-time talabalarning daraja olish ko‘rsatkichlari pastroq. Ko‘pchilik o‘qishni tashlab ketish xavfi yuqori – sababi, yillar davomida ish/uy majburiyatlari tufayli tamomlay olmaslik holatlari uchraydi. Shunga qaramay, muvaffaqiyat bilan bitirgan part-time talabalar odatda ish tajribasi va o‘qishni uyg‘un olib borgani tufayli mehnat bozorida raqobatbardosh bo‘lishadi. Ayrim tadqiqotlar part-time bitiruvchilar o‘z sohalarida amaliy ko‘nikmasi boyligi tufayli yuqori natijalarga erishishini ko‘rsatadi. | Bitiruv darajasi nisbatan yuqori – full-time talabalarning ko‘pchiligi o‘qishni muvaffaqiyatli tamomlaydi, ayniqsa to‘rt yillik universitetlarda. Masalan, Britaniyada full-time o‘qishni boshlaganlarning asosiy qismi daraja oladi, part-time boshlanganlarning esa ancha qismi yo‘lda to‘xtashi kuzatilgan. Full-time bitiruvchilar qisqa vaqtda faqat o‘qishga e’tibor qaratgani bois akademik jihatdan mustahkam bilim olib chiqadi. Biroq, ularda ish tajribasi kamroq bo‘lishi mumkin. |
| Talaba qoniqishi va tajribasi | Kurs sifati va o‘qitishdan qoniqish odatda yuqori bo‘lsa-da, talabalik hayotining “to‘liq” kayfiyatini his etish pastroq. Part-time talaba ko‘pincha universitetning ijtimoiy va madaniy tadbirlarida kam ishtirok etadi, o‘z kursdoshlarini yaxshi tanimasligi mumkin. UK Milliy Talabalar So‘rovida part-time guruhida talabalik jamoasiga mansublik hissi ancha past ekani aniqlandi. Shunga qaramay, part-time ta’lim olganlar ko‘pincha bu formatdan mamnun – chunki ular hayotidagi boshqa ustuvor vazifalar bilan birga bilim olish imkonini qadrlashadi. Ko‘plab part-time bitiruvchilar o‘z vaqtini to‘g‘ri taqsimlash va mustaqil o‘qishga odatlanganliklari bilan faxrlanishadi. | To‘liq talabalik hayoti tufayli umumiy qoniqish yuqori bo‘ladi. Talabalar kampus madaniyatiga chuqur sho‘ng‘ib, do‘stlar orttiradi, to‘garak va klub faoliyatlarida qatnashadi – bu esa ularning universitetdan olgan zavqini oshiradi. NSS kabi so‘rovlarda full-time talabalar darsdan tashqari faollik va jamoada ovozining eshitilishini part-timelarga nisbatan ancha yuqori baholaydi. Biroq, to‘liq o‘qishning stressi ham yuqori – qisqa muddatda ko‘p imtihonlar, topshiriqlar bo‘lgani sababli ayrimlar haddan tashqari bosim sezishi mumkin. Shunday bo‘lsa-da, ularning aksariyati talabalik davrini hayotlarining muhim va qoniqarli bosqichi deb biladi. |
Xulosa: Buyuk Britaniya, Germaniya va AQSh tajribalari ko‘rsatmoqdaki, part-time ta’lim turli mamlakatlarda turlicha yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa-da, umumiy maqsad – ta’limning moslashuvchan shakllarini joriy etish orqali odamlarning umr bo‘yi o‘qish imkoniyatlarini kengaytirish.
Britaniyada part-time o‘qish ayniqsa katta yoshdagilar va masofaviy ta’limda rivojlangan; Germaniyada qonuniy asoslarda asta-sekin o‘smoqda va xususiy sektor bu borada faollik ko‘rsatmoqda; AQShda esa part-time ta’lim tizimning ajralmas qismi bo‘lib, millionlab talabalar tomonidan qo‘llanilmoqda.
Part-time va full-time o‘qishning har biri o‘ziga xos ustunliklarga ega – part-time format moslashuvchanlik, ish/turmush bilan birga olib borish imkonini bersa, full-time format shiddatli bilim olish va talabalik hayotini to‘la his etish imkonini beradi. Ta’lim sifati nuqtai nazaridan farq qilmasligi ta’kidlanadi, chunki har ikki holda ham malaka talablari bir xil darajada saqlanadi. Biroq, ta’lim natijalari va talabalar qoniqishi bo‘yicha statistik farqlar mavjudligi ushbu ikki rejimga yondashuvda alohida e’tibor kerakligini ko‘rsatadi – masalan, part-time talabalarga qo‘shimcha yordam va rag‘bat zarur (o‘qishni oxirigacha yetkazishlari uchun), full-time talabalarga esa ortiqcha stressni boshqarish va ish tajribasi orttirish imkoniyatlarini yaratish muhim.
Rasmiy xalqaro hisobotlar (OECD, UNESCO va boshqalar) ham ta’limda moslashuvchan yo‘llar (flexible learning pathways) ahamiyatini urg‘ulaydi – bunda part-time, onlayn va modul tizimli o‘qish jamiyatda kengroq bilim olish imkonini berib, butun umr ta’lim konsepsiyasini ro‘yobga chiqaradi. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, part-time va full-time ta’lim bir-birini to‘ldiruvchi formatlar bo‘lib, har bir shaxsning sharoiti va ehtiyojiga mos tanlash imkonini beradi. Eng muhimi – ta’limning sifatini saqlagan holda, har kimga mos keluvchi shaklni yaratishdir, shunda talabalar ham ta’limdan mamnun bo‘lib, jamiyat esa yuqori malakali kadrlar bilan to‘yinadi.
Manbalar: Hukumat va ilmiy hisobotlardan olingan ma’lumotlar (Buyuk Britaniya Parlamentining Hisoboti, Office for Students ma’lumotlari, Germaniya Statistika va CHE tahlillari, AQSh NCES va BLS ma’lumotlari) asosida tayyorlandi. Keltirilgan raqamlar va xulosalar tegishli manbalar bilan tasdiqlangan va har bir davlat misolida rasmiy manbalarga tayandi. Bu esa taqqoslashning ishonchliligini ta’minlaydi hamda part-time ta’limning xalqaro tajribasini to‘liqroq anglashga yordam beradi.
