Kongress kutubxonasi 1800-yilda tashkil etilgan bo‘lib, shu tariqa AQShdagi eng qadimiy federal madaniyat muassasasiga aylangan. 1815-yil 30-yanvarda Kongress AQShning uchinchi prezidenti Tomas Jeffersonning shaxsiy kutubxonasidagi 6 487 ta kitobni 23 950 dollarga sotib olishni ma’qullagan.
Kongress kutubxonasi (Library of Congress) – jahondagi eng yirik kutubxonalardan biri. Unda jahonning 450 dan ortiq tillaridagi 90 mln.dan ziyod bosma nusxa saqlanadi. Asosan, hokimiyat organlari, tadqiqot muassasalari, ilmiy xodimlar, xususiy firmalar va sanoat kompaniyalariga, shuningdek, keng jamoatchilikka xizmat koʻrsatadi.
AQSH Milliy kutubxonasi universal fondi kuniga 31 ming bosma birlik bilan toʻldiriladi. Jahon boʻyicha eng katta xaritalar, 3,5 mln.dan ortiq musiqa – nota adabiyotlari, 30 mln.dan ziyod qoʻlyozma materiallar, katta miqdordagi kinofilmlar, mikrofilmlar fondiga ega.
Kutubxona har bir ish kunida taxminan 15 mingta material qabul qiladi va ulardan 10 mingdan ortig‘ini o‘z fondiga qo‘shgan. Materiallar mualliflik huquqi talablari asosida topshirilgan nusxalar, sovg‘alar, xaridlar, davlat idoralari, nashriyotlar bilan hamkorlik dasturlari hamda AQSh va xorijdagi kutubxonalar bilan almashinuvlar orqali olingan.
Xalqaro to‘plamlar
1962-yildan boshlab Kongress kutubxonasi xorijdagi vakolatxonalari orqali materiallarni yig‘ish, kataloglashtirish va saqlash ishlarini olib borgan. Hindistonning Nyu-Dehli, Misrning Qohira, Braziliyaning Rio-de-Janeyro, Indoneziyaning Jakarta, Keniyaning Nayrobi va Pokistonning Islomobod shaharlaridagi ofislar 60 dan ortiq mamlakatdan materiallar to‘plagan. Shuningdek, ular AQSh kutubxonalari uchun hamkorlikdagi xaridlar dasturi doirasida ham materiallar xarid qilgan.
Kutubxonaning kitoblar va davriy nashrlar fondining qariyb yarmi ingliz tilidan boshqa tillarda bo‘lgan. To‘plamlarda taxminan 470 ta tildagi materiallar saqlangan.
Kutubxonaning Afrika va Yaqin Sharq bo‘limida ushbu hududlarga xos yozuv tizimlarida chop etilgan minglab jildlar saqlangan.
Jumladan, kutubxonaning Osiyo bo‘limi millionlab materiallarni o‘z ichiga olgan. U Osiyodan tashqaridagi xitoy, yapon va koreys tillaridagi materiallarning eng yirik to‘plamiga ega bo‘lgan. Shuningdek, dunyodagi eng katta tibet kolleksiyalaridan biri ham shu yerda saqlangan.
Yevropa, Lotin Amerikasi va Karib havzasi materiallari
Kutubxona AQShdagi eng yirik rus tilidagi materiallar fondiga ega bo‘lgan. Shuningdek, Rossiyadan tashqaridagi eng katta rus tilidagi kolleksiyalardan biri ham shu yerda joylashgan.
Iberiya yarimoroli, Lotin Amerikasi va Karib havzasi mamlakatlariga oid millionlab kitoblar, jurnallar, gazetalar, xaritalar, qo‘lyozmalar, fotosuratlar, plakatlar, ovoz yozuvlari, notalar va boshqa materiallardan iborat to‘plam dunyodagi eng yirik va eng mukammal kolleksiyalardan biri hisoblangan.
Huquq kutubxonasi
Kongress kutubxonasining Huquq kutubxonasi dunyodagi eng yirik huquq kutubxonasi hisoblanadi. U nodir huquqiy kitoblarning eng yaxshi to‘plamlaridan biriga hamda AQShdagi xorijiy huquqiy nashrlarning eng to‘liq fondiga ega.
Kutubxonada AQSh Kongressining mamlakat tashkil topgan davrdan boshlab chop etilgan hujjatlari ham saqlangan.
Kutubxona Shimoliy Amerikadagi eng yirik noyob va tarixiy kitoblar to‘plamiga ham ega. Ushbu fond G‘arbiy yarimshardagi XV asr kitoblarining eng katta kolleksiyasini ham o‘z ichiga olgan.
To‘plamda hozirgi AQSh hududida chop etilgan ilk kitoblardan biri bo‘lgan “The Bay Psalm Book” (1640) ham saqlanadi.
Bolalar kitoblari
Kutubxonada taxminan 100 ta o‘ta noyob bolalar kitobi mavjud. Ular orasida Filadelfiyada 1763-yilda chop etilgan “The Children’s New Play-Thing” va “The Children’s Bible” kitoblari ham saqlanadi.
Eng kichik kitob
Kutubxonadagi eng kichik kitob — “Old King Cole” nomli miniatyura nashr bo‘lgan. Uning o‘lchami 1/25 dyuymga 1/25 dyuym bo‘lib, deyarli matn oxiridagi nuqta kattaligiga teng bo‘lgan.
Izoh: 1/25 dyuym o’lchami taxminan 1.016 mm ga teng.
Eng katta kitob
Kutubxonadagi eng katta kitob — Butan haqidagi rangli tasvirlardan iborat 5×7 fut (ya’ni 1.52 metr × 2.13 metr) hajmdagi nashr bo‘lgan.
Microsoft kompaniyasi ko‘magida Massachusets texnologiya instituti talabalari Butanning qadimiy hayoti va madaniyatini hujjatlashtirib, 40 mingta raqamli tasvir yaratgan. Ushbu tasvirlar Butan Milliy arxiviga topshirilgan, albomning bir nusxasi esa Kongress kutubxonasiga hadya qilingan.
Bosmachilikning eng qadimiy namunasi
Kutubxonaning Osiyo bo‘limida milodiy 770-yilda chop etilgan buddaviy sutra parchasi saqlangan. U dunyodagi eng qadimiy bosma namunalardan biri hisoblangan.
Kutubxonadagi eng qadimiy yozma manba esa miloddan avvalgi 2040-yilga oid mixxat yozuvli sopol lavha bo‘lgan.
Prezidentlar hujjatlari
Qo‘lyozmalar bo‘limining eng muhim fondlaridan biri AQShning 23 nafar prezidenti hujjatlaridan iborat. Ushbu kolleksiya Jorj Vashingtondan Kalvin Kulijgacha bo‘lgan prezidentlarning hujjatlarini o‘z ichiga oladi.
Gutenberg Injili
Kongress kutubxonasining eng qimmatli xazinalaridan biri — Gutenberg Injili hisoblangan. Ushbu asar 1930-yilda xarid qilingan. XV asrga oid mazkur kitob pergamentga bosilgan va mukammal holatda saqlanib qolgan dunyodagi uch nusxadan biri bo‘lgan.
Audio-vizual va ijro san’ati to‘plamlari
Kutubxonaning bosma materiallar va fotosuratlar bo‘limida millionlab tasvirlar saqlanadi. Ular orasida:
- dunyodagi eng to‘liq xalqaro plakatlar to‘plami;
- Amerika fuqarolar urushining eng keng qamrovli vizual hujjatlari;
- AQSh tarixiy me’morchiligini aks ettiruvchi ilk fotografik hujjatlar mavjud bo‘lgan.
- Kino, radioeshittirish va ovoz yozuvlari
2007-yilda Virjiniya shtatining Kalpeper shahrida Kongress kutubxonasining Audio-vizual merosni saqlash bo‘yicha Packard kampusi faoliyat boshlagan.
Mazkur markaz mamlakatning kino, televideniye va ovoz yozuvlari merosini yig‘ish, kataloglashtirish, saqlash hamda asrab-avaylash uchun tashkil etilgan.
Packard Gumanitar Instituti, AQSh Kongressi va Kapitoliy me’mori idorasi bilan hamkorlikda bunyod etilgan ushbu zamonaviy majmua Amerika va xorijda yaratilgan filmlar, teleko‘rsatuvlar hamda ovoz yozuvlarining eng yirik kolleksiyalaridan birini o‘z ichiga olgan.
Markazda millionlab:
- ovoz yozuvlari;
- filmlar;
- teleko‘rsatuvlar;
- videomateriallar saqlangan.
Bu materiallar bir asrdan ortiq vaqt davomida yaratilgan audio-vizual mahsulotlarni qamrab olgan.
Musiqa
Kongress kutubxonasi dunyodagi eng keng qamrovli Amerika musiqa kolleksiyasi ham bor.
To‘plam tarkibiga:
- Amerika musiqali teatri bastakorlarining asl qo‘lyozmalari;
- dunyodagi eng yirik fleyta kolleksiyasi;
- noyob notalar va musiqiy hujjatlar kiradi.
Shuningdek, kutubxona uzoq yillar davomida kamera musiqasiga bag‘ishlangan konsertlar turkumini radio orqali efirga uzatib kelgan.
Amerika xalq madaniyati markazi va Urush faxriylari tarixi loyihasi
Amerika xalq madaniyati markazidagi Xalq madaniyati arxivi AQShdagi an’anaviy madaniy meros hujjatlarining eng yirik saqlash maskani hisoblanadi. U nafaqat mamlakatdagi, balki dunyodagi eng katta folklor kolleksiyalaridan biri bo‘lgan.
Arxivda:
- Amerika tub aholisi musiqasining eng katta to‘plami;
- og‘zaki ijod namunalari;
- dunyodagi eng qadimiy etnografik dala yozuvlaridan ayrimlari saqlangan.
Markaz 2000-yilda Kongress tomonidan tashkil etilgan Urush faxriylari tarixi loyihasini ham boshqargan.
Mazkur loyiha mamlakat urush faxriylarining xotiralari, hikoyalari va tajribalarini kelajak avlodlar uchun saqlab qolish maqsadida yaratilgan. Loyiha doirasida minglab materiallar to‘plangan bo‘lib, ular orasida Kongress a’zolari tomonidan topshirilgan hujjatlar ham mavjud.
StoryCorps loyihasi
Amerika xalq madaniyati markazi — StoryCorps loyihasini ham boshqargan va saqlab kelgan.
StoryCorps — oddiy fuqarolarning hayotiy hikoyalari, xotiralari va tajribalarini yozib olishga qaratilgan umumxalq tashabbusi bo‘lib, AQShdagi eng yirik og‘zaki tarix loyihalaridan biri hisoblangan.
Raqamli audiokitoblar
1931-yildan boshlab Kongress kutubxonasi ko‘zi ojiz va bosma matnlarni o‘qishda qiynaladigan fuqarolarni Brayl alifbosidagi kitoblar hamda ovozli yozuvlar bilan ta’minlab kelmoqda.
Keyinchalik Ko‘zi ojizlar va bosma materiallardan foydalana olmaydigan shaxslar uchun milliy kutubxona xizmati audiokassetalar o‘rniga zamonaviy raqamli audiokitoblar va maxsus tinglash qurilmalarini joriy qilgan.
Kartografiya
Kutubxonaning Geografiya va xaritalar bo‘limi dunyodagi eng yirik kartografik materiallar to‘plamiga ega bo‘lgan.
Unda:
- xaritalar;
- atlaslar;
- globuslar;
- aerofotosuratlar;
- boshqa geografik materiallar saqlanadi.
Bo‘lim AQSh shaharlari va aholi punktlarining yong‘in sug‘urtasi xaritalarining dunyodagi eng katta kolleksiyasi ham bor. Ushbu xaritalar XIX asr oxiri va XX asr o‘rtalarigacha bo‘lgan davrda Amerika shaharlari rivojlanishini mislsiz darajada aks ettirgan.
To‘plam tarkibida nemis kartografi Martin Valdzemyuller tomonidan 1507-yilda yaratilgan mashhur dunyo xaritasi ham saqlanadi.
Mazkur xarita ko‘pincha “Amerikaning tug‘ilganlik guvohnomasi” deb atalgan, chunki unda “Amerika” nomi tarixda ilk bor qo‘llanilgan.
Telefon ma’lumotnomalari
Kutubxonaning umumiy fondlarida AQShdagi telefon raqamlari va manzillarni o‘zaro bog‘lab ko‘rsatadigan tarixiy ma’lumotnomalarning dunyodagi eng katta kolleksiyasiga ega.
Fond tarkibiga:
- minglab telefon kitoblari;
- yuzlab shahar va aholi punktlariga oid mikrofilmlashtirilgan ma’lumotnomalar kirgan.
Shuningdek, kolleksiyada ko‘plab xorijiy telefon ma’lumotnomalari ham mavjud.
Komikslar va gazetalar
Kutubxonaning Davriy nashrlar va hukumat hujjatlari bo‘limi dunyodagi eng yirik komikslar kolleksiyasiga ega.
To‘plamdagi eng qadimiy komiks nashri 1936-yil fevral oyida chop etilgan “Popular Comics” hisoblanadi. Mazkur bo‘lim dunyodagi eng katta gazeta kolleksiyasini ham saqlagan.
Fond tarkibidagi eng qadimiy asl gazeta nusxasi 1659-yil 29-dekabrda chop etilgan “Mercurius Publicas Comprising the Sum of Forraign Intelligence” gazetasidir.
Ilmiy va texnik axborot
Kongress kutubxonasi dunyodagi eng yirik va eng xilma-xil ilmiy hamda texnik axborot to‘plamlaridan biriga ega.
Bunday materiallar kutubxonaning umumiy kitob va jurnal fondining qariyb chorak qismini tashkil etgan.
Kutubxonaning Fan, texnologiya va biznes bo‘limi AQShdagi eng katta:
- texnik hisobotlar;
- standartlar;
- ilmiy-texnik hujjatlar kolleksiyasini saqlagan.
Mazkur fond olimlar, muhandislar, tadqiqotchilar va siyosatshunoslar uchun muhim manbalardan biri hisoblanadi.
Kongress kutubxonasi nafaqat AQShning, balki butun dunyoning eng yirik bilim va madaniy meros markazlaridan biridir. Ikki asrdan ortiq faoliyati davomida kutubxona dunyoning turli mamlakatlaridan to‘plangan noyob manbalarni jamlagan va insoniyatning ilmiy, madaniy hamda tarixiy merosini asrashga ulkan hissa qo‘shgan.
