Zamonaviy jamiyatda kasb tanlash inson hayotidagi eng muhim qarorlardan biri hisoblanadi. To‘g‘ri kasb tanlash nafaqat shaxsning kelajakdagi muvaffaqiyatini, balki uning hayotdan qoniqish darajasini ham belgilaydi. Shu sababli ta’lim tizimida kasbga yo‘naltirish masalasi alohida ahamiyat kasb etadi.
Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi tomonidan e’lon qilingan tavsiyaviy maqolada kasbga yo‘naltirish tushunchasi, uning mazmuni va inson hayotida tutgan o‘rni haqida so‘z yuritilgan.
Kasbga yo‘naltirish nima?
Kasbga yo‘naltirish (proforiyentatsiya) – bu insonning qobiliyatlari, qiziqishlari va mehnat bozori talablarini hisobga olgan holda kasb tanlash yoki faoliyat turini o‘zgartirishga yordam beradigan chora-tadbirlar majmuasi.
Oddiyroq qilib aytganda, kasbga yo‘naltirish – bu faktlar, tahlillar va shaxsiy xususiyatlarga asoslanib “Kim bo‘lsam ekan?” degan savolga javob topish jarayonidir.
Kasbga yo‘naltirish qanday ishlaydi?
Kasbga yo‘naltirish jarayoni odatda uch asosiy omilga tayanadi. Bu omillar ko‘pincha kasb tanlashning uch ustuni deb ham ataladi:
- “Xohlayman” — insonning qiziqishlari, orzu-istaklari va nimaga moyilligi;
- “Qila olaman” — shaxsning iste’dodlari, ko‘nikmalari, bilim darajasi va salomatligi;
- “Kerak” — mehnat bozorida qaysi kasblarga talab yuqori ekani hamda ularning daromad topish imkoniyatlari.
Mazkur uch omil uyg‘unlashganda inson o‘ziga mos va istiqbolli kasbni tanlashi osonlashadi.
Kasbga yo‘naltirish jarayoni nimalarni o‘z ichiga oladi?
Kasbga yo‘naltirish jarayoni odatda bir nechta bosqichlardan iborat bo‘ladi.
Test sinovlari.
Shaxsning psixologik xususiyatlari, qiziqishlari, iste’dodi va kasbiy moyilliklarini aniqlash uchun turli psixologik testlar o‘tkaziladi.
Maslahat (konsultatsiya).
Test natijalarini tahlil qilish va kelajakdagi harakatlar rejasini tuzishda kasbga yo‘naltiruvchi mutaxassis yoki karyera maslahatchisi bilan suhbat o‘tkaziladi. Bu jarayonda psixolog ham muhim yordam ko‘rsatishi mumkin.
Kasbiy sinovlar.
O‘quvchilar turli kasblar bilan amaliy tanishadi. Bunga mahorat darslari, korxonalarga ekskursiyalar, mutaxassislar bilan uchrashuvlar yoki mehmon ma’ruzalar kiradi.
Mehnat bozorini o‘rganish.
Hozirgi va kelajakdagi mehnat bozorida qaysi kasblarga talab yuqori ekanini o‘rganish ham muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon o‘quvchilarga zamonaviy kasblar haqida tasavvur beradi.
Kasbga yo‘naltirish nima uchun zarur?
Kasbga yo‘naltirish bir qator muhim vazifalarni bajaradi.
Ongli tanlov qilish.
Inson boshqalarning fikriga ko‘r-ko‘rona tayanmasdan, o‘z qiziqishlari, iste’dodi va qadriyatlariga asoslanib kasb tanlaydi.
Kasbiy xatolar xavfini kamaytirish.
Kasbga yo‘naltirish noto‘g‘ri kasb tanlash, ish joyini tez-tez almashtirish yoki foydasiz ta’lim uchun vaqt va mablag‘ sarflash xavfini kamaytiradi.
Mehnat bozoriga moslashish.
Yangi kasblar, zamonaviy texnologiyalar va bozor talablarini o‘rganish orqali inson o‘zini tez o‘zgarayotgan dunyoga moslashtira oladi.
Ta’lim yo‘lini aniqlash.
Kasbga yo‘naltirish o‘quvchilarga oliy ta’lim muassasasi, texnikum yoki litseyni tanlashda hamda kerakli kurslarni aniqlashda yordam beradi.
Psixologik xotirjamlik.
Inson o‘ziga mos kasbni tanlaganida ish jarayoni zavq bag‘ishlaydi, stress darajasi kamayadi va kasbiy charchash xavfi pasayadi.
Kasbga yo‘naltirish qachondan boshlanishi kerak?
Ko‘pincha kasb tanlash faqat maktab bitiruvchilari bilan bog‘liq deb o‘ylashadi. Aslida esa kasbga yo‘naltirish jarayoni ancha erta boshlanishi maqsadga muvofiq.
Kasbga yo‘naltirish ishlari maktabgacha ta’lim muassasalari hamda maktab yoshidan boshlab olib borilishi muhim. Chunki aynan shu davrda bolalarda qiziqishlar, qobiliyatlar va kelajak kasbiga bo‘lgan dastlabki tasavvurlar shakllana boshlaydi.
Kasbga yo‘naltirish — bu insonning kelajak hayot yo‘lini belgilashda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan jarayondir. U shaxsga o‘z qiziqishlari va imkoniyatlarini to‘g‘ri baholash, mehnat bozori talablarini hisobga olish hamda ongli ravishda kasb tanlash imkonini beradi.
Shu bois ta’lim tizimida kasbga yo‘naltirish ishlarini tizimli ravishda tashkil etish o‘quvchilarning kelajakdagi muvaffaqiyatli faoliyati uchun muhim poydevor hisoblanadi.
Avvalroq, diqqat va eslab qolishni rivojlantiruvchi o‘yin haqida material chiqarilgan edi.
