So‘nggi bir necha yil ichida generativ neyrotarmoqlarga asoslangan yordamchilar — sun’iy intellekt repetitorlari, tyutorlar va hatto o‘qituvchilar — ta’lim jarayoniga faol kirib keldi. Masalan, BAA va Singapurda bunday botlar maktablarda keng miqyosda qo‘llanilishi belgilangan. Bu tashabbus tarafdorlari — jumladan, Bill Geyts va Germaniyadagi eng yirik xalqaro amaliy fanlar universiteti IU rahbari Sven Schütt — sun’iy intellekt ta’limda inqilob yasaydi, deb hisoblaydi. Sababi sun’iy intellektlar o‘quv jarayonini shaxsiylashtirish, motivatsiyani saqlab qolishda samarali bo‘lishi mumkin.
Biroq boshqa ekspertlar bu jarayonni shunchaki «xayp» deb atashmoqda. Masalan, Desmos kompaniyasining bosh ilmiy xodimi Den Mayer fikricha, neyrotarmoqlarning haqiqiy salohiyati cheklangan.
Kim haq?
Bunga hozircha aniq javob yo‘q. Avvalroq o‘tkazilgan metaanalizda chat-botlarning ta’limdagi roli o‘rganilgan edi. Natijalar bir-biriga zid bo‘lib chiqdi: ayrim tadqiqotlar salbiy ta’sir ko‘rsatdi yoki umuman ta’sir aniqlanmadi. Ammo ijobiy tomonlari ham bor: sun’iy intellekt o‘quvchilarni ko‘proq qiziqtirishi, motivatsiyasini oshirishi va ta’limni foydaliroq deb baholatishi mumkin.
ChatGPT’ga oid yangi metaanaliz
Yaqinda Xitoylik olimlar aynan ChatGPT’ning o‘quv jarayoniga ta’sirini tahlil qilgan tadqiqotni e’lon qildi. Bu tahlil ChatGPT’dan foydalanish natijasida quyidagi ijobiy o‘zgarishlar mumkinligini ko‘rsatdi:
o‘qishdagi yutuqlar oshadi;
kognitiv ko‘nikmalar rivojlanadi;
o‘qishga motivatsiya kuchayadi.
Ammo salbiy tomonlar ham bor — bu botlar o‘quvchilarning o‘z kuchi bilan ishlashga bo‘lgan intilishini kamaytiradi.
Qanday tadqiqotlar ko‘rib chiqilgan?
69 ta ilmiy ish tahlil qilingan. Bu tadqiqotlar turli yoshdagi o‘quvchilar (boshlang‘ichdan universitetgacha) va turli fanlarni (lingvistika, dasturlash, tibbiyot) qamrab olgan. Tadqiqotlarda ishtirokchilardan bilim, kognitiv ko‘nikmalar, motivatsiya, o‘quvdagi kuch sarfi va o‘ziga ishonch darajasi (Bandura nazariyasi) baholangan.
ChatGPT o‘qish va aqliy ko‘nikmalarga qanday ta’sir qiladi?
Ko‘p hollarda ChatGPT natijalarni yaxshilagan. Bunga sabab — o‘quv jarayonining shaxsiylashtirilganligi, doimiy ma’lumotga kirish va chuqur tushuntirishlar.
Ko‘p tadqiqotlarda baholarni o‘quvchilar ChatGPT yordamida olgan. Ya’ni, bu o‘sish bilim emas, balki «botdan ko‘chirish» hisobiga bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari, ko‘nikmalar ham o‘quvchilarning subyektiv baholari asosida o‘lchangan. Ya’ni, ular o‘zlari «men yaxshiroq o‘rganyapman» deb hisoblagan. Bu esa obyektiv testlar bilan tasdiqlanmagan.
O‘quvchilar ChatGPT bilan ishlashni yoqtirishgan va bu ularda motivatsiyani oshirgan. Ammo bu uzoq muddatli emas — balki bu faqat yangilik effekti bo‘lishi mumkin. Shuningdek, maktab o‘quvchilariga qaraganda, talabalar bu vositadan ko‘proq foyda olishgan.
O‘ziga ishonch borasida aniq o‘sish kuzatilmagan. Ba’zi tadqiqotlarda bu boradagi ijobiy o‘zgarishlar ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, ular mexanizmlarini tushuntirib bera olmagan.
Shuningdek, ChatGPT o‘quvchilarga topshiriqlarni bajarishda yordam bergani bois, ular mustaqil fikrlashga kamroq harakat qilishadi. Hatto, ayrim tadqiqotlarda testda ChatGPT ishlatishga ruxsat bo‘lmagan hollarda — o‘quvchilarning natijalari yomonlashgan.
