Сўнгги йилларда таълим соҳасида кучли глобал силжишлар юз бермоқда. Хусусан, олий таълим бўйича дунёнинг илғор рейтингларида Хитой университетларининг жадал юксалиши кўзга ташланмоқда. Бу орада АҚШ ички сиёсати туфайли глобал таълим майдонида ўз позицияларини бой бераётганини кўриш қийин эмас. Бундай ўзгаришлар, бир қарашда, оддий рақамлардек туюлиши мумкин, лекин бу рақамлар ортида бутун бир геосиёсий рақобат турибди, – дея хабар бермоқда Time журнали.
АҚШнинг президенти Доналд Трумп даврида олий таълим тизими бир қатор танқид ва чекловларга учрамоқда. Хусусан, илмий тадқиқотлар учун ажратиладиган федерал маблағларнинг кесилиши, хорижий талабалар, айниқса Хитой фуқаролари учун виза сиёсатининг кескин торайтирилиши, университетларга босим ва терговлар каби омиллар мамлакатнинг илмий салоҳиятига жиддий таъсир кўрсатмоқда. Сенатдаги Демократлар гуруҳи бу борада очиқ огоҳлантиришлар билан чиқди. Уларнинг фикрича, ташқи ёрдамни қисқартириш, ички изоляцион сиёсат АҚШнинг халқаро лидерлик мавқеини аста-секин тушишига сабаб бўлмоқда.
Хитой эса, аксинча, сўнгги йилларда олий таълим ва илм-фан соҳасига улкан маблағ йўналтирмоқда. 2025–2026 йиллардаги US News & World Report рейтингида Хитой ва Гонконгдаги 15 та университет дунёнинг энг яхши 100 талиги қаторига кирган. Тсингҳуа университети ҳатто 11-ўринга кўтарилган (Империал College London билан бир хил натижа). Бундан 7 йил аввал бу рўйхатда Хитойдан атиги 2 университет бор эди, холос. Бугун эса Пекинг университети 25-ўринни, Зҳежианг университети эса 45-ўринни эгалламоқда. Бу рақамлар Хитойнинг таълим сиёсати қандай суръатда ривожланаётганини кўрсатади.
Айни вақтда АҚШдаги олийгоҳлар бир вақтнинг ўзида бир нечта босим остида қолмоқда. Трумп томонидан йўлга қўйилган “Чина Initiative” дастури доирасида кўплаб хитойлик олимларга нисбатан терговлар очилган бўлса-да, уларнинг кўпи айбсиз деб топилган. Ҳарвард каби йирик университетларга ҳам молиявий босим ўтказилган, бу эса илмий тадқиқотлар сифатига салбий таъсир кўрсатмоқда. Шу сабабли кўплаб етук олимлар АҚШни тарк этмоқда. 2010–2021 йиллар оралиғида 20 мингдан ортиқ хитойлик олим мамлакатни тарк этгани бу жараённинг чуқурлигини кўрсатади.
Халқаро талабалар оқими ҳам камайган. Авваллари АҚШ университетларига энг кўп талабалар Хитойдан келган бўлса, эндиликда бу борада Ҳиндистон етакчиликни қўлга олган. Хитойлик талабалар сони 370 мингдан 25 фоизга камайган. Бу эса нафақат олий таълим соҳасига, балки келажакдаги илмий инновациялар захирасига ҳам салбий таъсир кўрсатади.
Шу билан бирга, АҚШдаги бир қатор йирик университетлар – UC Berkeley, Michigan, Georgia Tech – Хитойдаги ҳамкор университетлар билан алоқаларни узишга мажбур бўлди. Визалар билан боғлиқ чекловлар, айниқса 2020-йилдаги Прокламация 10043 орқали аспирантлар учун виза берилмаслиги, ўзаро академик алмашинувни деярли тўхтатди.
Хитой эса бу орада бўшлиқдан усталик билан фойдаланмоқда. 2018–2020 йиллар оралиғида Хитой дунё бўйича энг кўп илмий мақола чоп этган мамлакатга айланди. Фундаментал фанлар, технология ва тиббиёт йўналишларидаги тадқиқотлар учун давлат даражасида миллиардлаб юанлар ажратилмоқда. Бу эса университетларнинг рейтингда юксалишини тезлаштираётган асосий омиллардандир.
Аксинча, АҚШда НИҲ ва бошқа илмий агентликларга ажратиладиган маблағлар 40 фоизгача қисқартирилиши мумкинлиги ҳақида хавотирлар бор. Бу ҳолатда нафақат илмий салоҳият, балки АҚШнинг “илмий етакчи” сифатидаги халқаро нуфузи ҳам хавф остига тушади. Эндиликда америкалик ёш олимлар ҳам бошқа мамлакатлар, жумладан Осиё давлатларида ўз фаолиятини давом эттиришни ўйламоқда.
