Ta’lim jarayonida o‘qituvchilar turli pedagogik vaziyatlarga duch keladi. Shunday holatlardan biri — ayrim o‘quvchilarning topshiriqlarni sinfdoshlariga nisbatan juda tez bajarib bo‘lishi va qolgan vaqt davomida dars jarayoniga chalg‘ituvchi ta’sir ko‘rsatishidir. Bu holat bir qarashda intizom muammosidek ko‘rinsa-da, aslida ko‘pincha o‘quvchining yuqori o‘zlashtirish darajasi va salohiyati bilan bog‘liq bo‘ladi.
Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi tomonidan chiqarilgan materialda bu kabi muammoni jazolash orqali emas, balki o‘quvchining salohiyatini to‘g‘ri yo‘naltirish orqali hal etish eng samarali yondashuv ekanligi ta’kidlanadi.
Odatda, bunday o‘quvchilar topshiriqlarni tez bajarganidan so‘ng bo‘sh vaqtga ega bo‘ladi. Agar bu vaqt mazmunli faoliyat bilan to‘ldirilmasa, bola tabiiy ravishda o‘z energiyasini boshqa tomonga yo‘naltiradi. Natijada, u sinfdoshlarini chalg‘itishi yoki dars jarayonining umumiy ritmiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Qo‘shimcha rivojlantiruvchi topshiriqlar
O‘quvchi vazifani tez bajarganidan so‘ng bo‘sh qolib ketmasligi uchun oldindan tayyorlangan “keyingi bosqich” faoliyatlari taklif qilinadi (ijodiy topshiriqlar, chuqurlashtirilgan savollar, mustaqil o‘qish materiallari va boshqalar).
Bu yondashuv o‘quvchining bo‘sh vaqtini samarali tashkil etish bilan birga uning bilimini yanada boyitishga xizmat qiladi.
Differensiallashtirilgan o‘qitish
Zamonaviy ta’lim tizimida differensiallashtirilgan o‘qitish muhim o‘rin tutadi. Har bir o‘quvchining bilim darajasi, o‘zlashtirish tezligi va qiziqishlari turlicha bo‘lganligi sababli topshiriqlar ham mos ravishda turli darajada bo‘lishi kerak.
Tez o‘zlashtiradigan o‘quvchilarga mantiqiy fikrlashni talab qiladigan, tahliliy yondashuvga asoslangan yoki murakkabroq vazifalar berish ularning intellektual rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi.
“Fast finisher” tizimini joriy etish
Sinfda aniq qoidalar asosida “fast finisher” (vazifani tez tugatgan o‘quvchilar) tizimini joriy etish ham samarali hisoblanadi. Masalan, o‘quvchi topshiriqni erta tugatsa, sinf devorida joylashtirilgan ro‘yxatdan qo‘shimcha mustaqil faoliyatlardan birini tanlashi mumkin.
Bu usul o‘quvchilarda mustaqillikni rivojlantiradi va o‘qituvchiga dars vaqtini samarali boshqarish imkonini beradi.
Ijtimoiy rol berish (ixtiyoriy)
Ba’zi o‘quvchilar faol va tashabbuskor bo‘ladi. Bunday hollarda ularga kichik ijtimoiy vazifalar berish foydali natija beradi.
Masalan, materiallarni tarqatish, doskaga misollar yozish, kichik guruh ishlarini tashkil etishga yordam berish kabi vazifalar o‘quvchining energiyasini tartibli faoliyatga yo‘naltiradi.
Individual suhbat orqali sababni aniqlash
O‘quvchi bilan qisqa individual suhbat o‘tkazish ham mumkin. Bu suhbat orqali o‘quvchining qiziqishlari, nimaga tez zerikishi yoki qanday faoliyat unga ko‘proq yoqishi aniqlanadi.
Olingan ma’lumotlar kelajakda ta’lim strategiyasini yanada to‘g‘ri tashkil etishga yordam beradi.
Jazolashdan saqlanish
O‘quvchining tezkor ishlashi — bu salohiyat. Uni jazolash ijobiy xulqni susaytiradi.
O‘qituvchining asosiy vazifasi — o‘quvchining diqqatini va energiyasini foydali faoliyatga yo‘naltirish.
Vazifalarni tez tugatadigan o‘quvchilar bilan ishlashda eng muhim omil — ularning salohiyatini to‘g‘ri aniqlash va rivojlantirishdir. Qo‘shimcha topshiriqlar, differensiallashtirilgan o‘qitish, mustaqil faoliyat tizimi va ijtimoiy rollar orqali bunday o‘quvchilarni dars jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirish mumkin.
To‘g‘ri pedagogik yondashuv natijasida bunday o‘quvchi nafaqat o‘z bilimini rivojlantiradi, balki sinfning umumiy o‘quv jarayoniga ham ijobiy hissa qo‘shuvchi faol va tashabbuskor shaxsga aylanishi mumkin.
Muallif: Gulnoz Xodjayeva
