Қозоғистонда илгари мавжуд бўлмаган бўш иш ўринлари пайдо бўлмоқда. Буни рақамли технологиялар ва ишлаб чиқариш лойиҳаларининг бошланиш натижаси деб ҳисобланяпти. Кўплаб компаниялар учун «эски мактаб» мутахассислари энди мос келмайди, уларнинг билимлари эскирган.
Қозоғистонда «Келажак атласи» доирасида 75 та янги касб тасдиқланган. Булар рақамли дизайнерлар, 3D босиб чиқариш муҳандислари, маълумотлар таҳлилчилари ва роботизация тизимлари мутахассисларини ўз ичига олади.
Янги технологик бўшлиқлар
«Бугунги кунда дрон оператори каби касблар кенг тарқалган эмас, лекин улар аниқ равишда ўсиш йўналишини шакллантирмоқда. Квадрокоптерлар қурилиш, геодезия, қишлоқ хўжалиги ва энергетика соҳаларида қўлланилмоқда. Бозор аста-секин бу техникани бошқариш ва олинган маълумотларни таҳлил қилиш имкониятига эга бўлган мутахассислар талабини шакллантирмоқда», — дейди кадрлар ҳолдинги ижрочи директори Олга Якупова.
Унинг фикрча, сунъий интеллектни бизнес жараёнларига татбиқ этиш имкониятига эга мутахассислар салоҳияти ошмоқда. IТ-компанияларида, банкларда, телекоммуникация ва маркетинг агентликларида АI интеграторлари пайдо бўлмоқда. Улар тадбиркорларга нейрон тармоқлар билан экспериментлардан реал вақтда ишлатишга ўтишга ёрдам беради, таҳлил, мулоқот ва автоматизация соҳаларида.
«Шунингдек, ESG соҳалари: экологик, ижтимоий ва бошқарув жавобгарлиги соҳасига талаб ортмоқда. Компаниялар барқарор ривожланиш, молиявий бўлмаган ҳисобот ва корпоратив мулоқот мутахассисларини изламоқда. Бу соҳа ҳали шаклланмоқда, аммо аллақачон реал бизнес агендаларининг бир қисми бўлиб қолган. Меҳнат бозори технологикроқ, англанганроқ бўлиб, мутахассислардан фақат тажриба эмас, балки ўрганиш, мослашиш ва тизимли фикрлашни талаб қилади», — дейди у.
Қайси мутахассисларни Қозоғистон компаниялари тез-тез қидирмоқда
Қозоғистон меҳнат бозори ҳали ҳам фаол ва турли, аммо барибир бир нечта йўналишлар бор, уларнинг доимий равишда юқори талабга ва муносиб маошга эга эканлиги кўринади: савдо, қурилиш, саноат ва албатта IТ.
«Биринчи ўринда ахборот технологиялари мутахассислари туради. Компаниялар дастурчиларни, киберхавфсизлик муҳандисларини, автоматлаштириш мутахассисларини ва маълумотлар таҳлилчиларини қидирмоқда. Ҳар бир ташкилот, банклардан тортиб, телекоммуникация, чакана савдо ва давлат сектори гача бўлган барча ташкилотлар бугунги кунда IТ-компетенцияларга эга бўлишни хоҳлайди, чунки рақамли инфратузилма ҳар қандай бизнеснинг бир қисмига айланган».
Рекрутер — бу кадрларни танлаш бўйича мутахассис ёки ишга жойлаштирувчи шахс.
Рекрутер Олга Якупованинг сўзига кўра, иккинчи ўринда маркетинг ва сотувлар туради. Айниқса digital-marketing мутахассислари, SММ-менежерлари, трафик таҳлилчилари ва онлайн реклама бўйича мутахассислар учун талаб юқори. Бозор самарадорликка йўналтирилган: иш берувчилар фақат даромадга бевосита таъсир кўрсата олишига эга бўлган кишиларни қидирмоқда.
«Учинчи йўналиш – ишлаб чиқариш ва ишчи касблар. Саноат, қурилиш ва логистика соҳаларининг ўсиши билан муҳандислар, механиклар, электротехниклар, ускуналар операторлари ва техник хизмат кўрсатувчи мутахассислар фаол қидирилмоқда. Бу категория кўпинча паст баҳоланади, аммо айнан у иқтисодий барқарорликни таъминлайди ва инфратузилмани қўллаб-қувватлайди».
Ўрта даражадаги мутахассислар, улар техник асосни рақамли кўникмалар билан бирлаштиради, ўзимни йўқотмайди. Масалан, BI тизимлари билан ишлай оладиган бухгалтер; 3D моделлаштиришни биладиган муҳандис; автоматизация принципларини тушунадиган логист.
Кўплаб иш берувчилар тезда ўзгаришларга мослашишга қодир, янги воситаларда ишлашни тушунадиган ва сезиларли фойда келтирадиган одамларни изламоқда. Асосий рақамли саводхонлик энди муҳокама қилинмайди: Word, Excel, Google Sheets, CRM тизимлари, онлайн ҳужжатлар ва корпоратив мессенжерлар билан ишлаш – бу стандарт.
Энди сунъий интеллектни қўллаш қобилияти кўпроқ қадрланади. Нейрон тармоқлари ёрдамида маркетинг мутахассислари кампаниялар прототипларини яратишади, таҳлилчилар маълумотларни таҳлил қилиш учун сунъий интеллектдан фойдаланишади, рекрутерлар эса дастлабки скринининг ўтказилишида фойдаланади. АI-саводхонлик янги мутахассислик даражаси бўлиб бормоқда.
Техник кўникмалардан ташқари, иш берувчилар шахсий сифатларга ҳам эътибор беришади – танқидий фикрлаш, масъулият, мулоқот қилиш ва мустақил қарор қабул қилиш қобилиятлари. Яна бир муҳим талаб – доимий равишда ўрганишга тайёрлик. Касблар ҳар икки-уч йилда янгиланади, ва янги технологияларни ўрганмаганлар рақобатбардош бўлмайди.
Бизнинг мамлакатимизда дипломли юридик ва иқтисодий мутахассислар жуда кўп. Улар учун иш топиш ҳар йили қийинлашиб бормоқда, дейди ижтимоий сўровлар. Бу фақат номзодлар сонининг кўплиги эмас, балки таълим сифатига ҳам таъсир қилади.
«Бугунги кунда юридик ва иқтисодий мутахассислар сифати паст. Аслида, ушбу дипломларга эга бўлган одамлар давлат хизматига киришга ҳаракат қилганда, улар ўзларининг функцияларига мос иш ўринларини топа олмаяпти. Ҳақиқий мутахассислар маълумотлар билан яхшироқ ишлашлари керак. Кўплаб иқтисодчилар, давлат хизматчилари ва ҳатто давлат бошқарувчилари ҳали ҳам маълумотлар таҳлили ва статистикага тайёр эмаслар. Албатта, яхши мутахассислар бор, аммо уларнинг сони етарли эмас», — дейди социолог Жанар Жандосова.
Кўпинча ҳақиқий касб дипломга мос келмайди. Кўплаб кишилар ишлаш жараёнида қайта ўрганишга мажбур бўлади. Қизиқарли томони шундаки, Қозоғистонда 40% дан ортиқ аҳоли ўз мутахассислиги бўйича ишламайди.
Социологик тадқиқотлар маълумотларига кўра, ҳозирда Қозоғистонда 15 дан 35 ёшгача бўлган одамлар 36% ни ташкил этади. Ушбу ёшдаги кишилар ишчи кучи ўсишига сабаб бўлмоқда, айниқса шаҳарларда ва саноат марказларида. Асосан рақамлаштириш, тадбиркорлик ва стартаплар соҳаларида кучлар кирмоқда. Аммо ҳар бир дастурчига ҳам қулай жой топилавермайди. Баъзи ҳолларда ишга жойлашишни ёмонлашган коррупция тўхтатади.
«Меҳнат бозорида профессионализм, малака ва инновациялар ўрнига, ҳал қилувчи омил сифатида, қариндош-уруғлик алоқалари, турли норасмий муносабатлар ҳукмронлик қилади. Натижада, меҳнат ресурслари самарали тақсимланмайди, мутахассислар ўз компетенцияларига мос бўлмаган лавозимларга эга бўлишади. Бу иш унумдорлигини пасайтиради, ёшлар ишлашга мотивация йўқотади, иш топиш учун чет элга кетишади, талантлар кетмоқда», — дейди социолог Жанар Жандосова.
Мутахассислар ва ишчи кучлар Қозоғистонда нафақат қазиб олиш, балки энергетика, шу жумладан, Алматино вилоятида тез орада қуриладиган атом электр станцияси учун ҳам талаб юқори бўлади.
Келажакда талабга эга бўлган мутахассислар
Социологлар ва мутахассислар бир фикрда, мамлакатга ҳали ҳам ишчи кучлар, тиббиёт ходимлари, ўқитувчилар ва тарбиячилар керак.
«Халқ сонининг кўпайиши сабабли, бизга болалар боғчалари тарбиячилари, ўрта ва кичик тиббий ходимлар, беморларга ғамхўрлик қилувчи ишчилар жуда керак. Бизга жамият ва аниқ фанлардан ўқитувчилар, бошланғич синфлар ўқитувчилари керак. Йüк автомобиллари ҳайдовчилари, дўстлар, сантехниклар, газ қувурларини пайвандлаш усталари учун ҳам юқори талаб мавжуд. Шунингдек, мижозларга йўналтирилган соҳаларда ҳам: хизматлар, маркетинг, реклама, қурилиш, кўчмас мулк ва бошқалар. Бизда эҳтимол, IТ, сунъий интеллект, муҳандислик технологиялари бўйича энг кўп янги мутахассисликлар пайдо бўлади. «Яшил» энергия, хавфсизлик тизимлари, ҳуқуқий технологиялар, таълим соҳаларида йирик ўсиш кузатилади. Айнан шу соҳаларда маошлар ўсиши кутилмоқда».
