Сўнгги йилларда сунъий интеллект технологиялари кундалик ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланди. Хусусан, ChatGPT каби СИ-чатботлар иш, таълим, ижодий фаолият ва ҳатто ҳордиқ чиқаришда ҳам кенг қўлланмоқда.
2025 йил апрель ҳолатига кўра, ChatGPT ҳар ҳафта 800 миллиондан ортиқ фойдаланувчи томонидан ишлатилмоқда, ҳар куни эса 122 миллиондан ортиқ киши унга мурожаат қилади.
ChatGPT (Generative Pre-trained Transformer) — бу OpenAI компанияси томонидан 2022 йилда яратилган сунъий интеллект ботидир. У фойдаланувчи билан жонли мулоқот қилувчи тизим бўлиб, матн ёзиш, код яратиш, ҳикоя ва шеърлар ёзиш, ҳазил қилиш, расм чизиш, математик масалаларни ечиш ва саёҳатларни режалаштириш каби кўплаб функцияларга эга.
Машҳур блогер eto_oma ChatGPT орқали бир нечта тасвирлар яратгач, бу жараён қанча энергия талаб қилишини ўрганишга киришган. Унинг айтишича, оддий бир тасвир яратиш 10 дан 100 Вт·соатгача электр энергиясини талаб қилган. Таққослаш учун, Googleʼда қидирув қилиш ўртача 0,3 Вт·соат энергия сарфлаган. Буларни оддийроқ тушунтириш учун блогер қуйидагича солиштириш келтирган:
Оддий расм генерацияси (10 Вт·соат) — бу электр чойнагини 20 сония ишлатишга тенг.
Мураккаб расм генерацияси (100 Вт·соат) — бу 1 литр сувни электр чойнакда қайнатишга тенг.
ChatGPTмаълумотига кўра, фойдаланувчилар ҳар куни ўртача 34 миллион расм яратадилар — бу сониясига 394 та расм дегани. Бунда кунлик энергия сарфи 340 МВт·соатдан 3,4 ГВт·соатгача бўлиши мумкин. Бу эса 100 мингта уйнинг бир соатда истеъмол қиладиган электр энергиясига тенг.
Электр энергиясининг ишлаб чиқарилиши эса иссиқхона газлари, хусусан карбонат ангидрид (CО₂) ажралишига олиб келади. Бу газлар иқлим ўзгаришига ва глобал исиш муаммосига сабаб бўлади. CИ томонидан яратилаётган расм ва матнлар орқали кунига 5 мингдан 50 минг тоннагача CО₂ чиқарилади.
БМТ экологик дастури — UNEP мутахассисларининг фикрига кўра, сунъий интеллект технологияларини ишлатиш учун қурилган йирик сервер марказлари нодир минерал ва металларни талаб қилади. Уларнинг қазиб олиниши эса экологияга жиддий зарар етказмоқда.
Бундан ташқари, биргина катта тил моделини (масалан, GPT-4) ўқитиш жараёнида 300 тонна карбонат ангидрид ажралади. Бу эса бир автомобилнинг бутун ҳаёти давомидаги чиқиндисидан беш баробар кўп ёки Нью-Йорк билан Пекин орасидаги 125 марта авиақатновга тенг.
Расм яратишга қараганда, матн генерацияси камроқ энергия талаб қилади — тахминан 0,03 Вт·соат, бу эса Google сўровига тенг. Бироқ бу ҳам бутунлай зарарсиз эмас.
OpenAI бош директори Сем Альтманнинг айтишича, фойдаланувчиларнинг оддий «илтимос» ёки «раҳмат» деган сўзлари ҳам сунъий интеллект серверлари орқали қайта ишланади ва электр энергиясини сарфлайди. Ҳар бир мулойим жавоб учун — масалан, «илтимос» ёки «арзимайди» — минглаб серверлар ишлайди, бу эса йилига ўнлаб миллион-доллар сарф ва кўплаб чиқиндилар билан боғлиқ.
Келажакда OpenAI харажатларни камайтириш мақсадида сунъий жавоблар учун стандарт (шаблон) жавобларни жорий қилишни режалаштирган.
Сунъий интеллект технологиялари, жумладан ChatGPT, инсоният ҳаётини қулайлаштириш билан бирга, атроф-муҳитга ҳам сезиларли даражада таъсир кўрсатмоқда. Уларнинг ишлаши учун сарфланадиган энергия, хом-ашё ва улар билан боғлиқ чиқиндилар экологик мувозанатга путур етказмоқда. Келажакда бу технологияларни янада экологик хавфсиз қилиш бўйича жиддий чора-тадбирлар кўриш муҳим.
