Нуфузли “Scopus” тармоғига кирувчи “Higher Education Policy” журналида Ўзбекистонда докторантура босқичига доир мақола чоп этилди. Тадқиқотчилар хулосасига кўра, Ўзбекистонда докторантура босқичи ҳанузгача устоз-шогирд тизимига асосланган бўлиб, бу ёндашув халқаро стандартларга мос келмайди.
Бу тизим докторантларга замонавий илмий тадқиқот методлари, таҳлил қилиш кўникмалари ва халқаро илмий нашрларга кириш имкониятларини етарли даражада тақдим эта олмайди.
Шунингдек, илмий раҳбарлар замонавий тадқиқот усуллари бўйича етарли билимга эга эмас, шунингдек, ўз соҳасидаги сўнгги илмий ютуқлардан хабардор эмас. Тил тўсиқлари уларнинг нуфузли халқаро журналларда чоп этиш имкониятини чеклайди.
Тадқиқотчилар ушбу муаммонинг фақат докторлик даражасига оид эмаслигини, балки бакалавриат ва магистратура даражасида ҳам илмий тадқиқот ва танқидий фикрлашга эътибор етишмаётганини таъкидламоқда.
Совет давридан қолган касбий йўналтирилган бакалавриат ва магистратура дастурлари танқидий фикрлаш ва илмий изланиш қобилиятларини ривожлантиришга етарлича эътибор бермайди, бу эса таълим ислоҳотларининг самарадорлигини пасайтиради.
Ўзбекистон докторантура босқичи: икки босқичли тизим сақланиб қолмоқда
Ғарб давлатларида докторантура босқичи одатда ягона босқичли бўлиб, ПҳД ёки унга эквивалент даражани олишни назарда тутади.
Бироқ, Ўзбекистонда ҳанузгача Совет моделидан қолган икки босқичли тизим амал қилмоқда:
– ПҳД (фан доктори)
– ДСc (катта илмий даража)
2012 йилда Ўзбекистон ягона босқичли тизимга ўтишни режалаштирган эди, аммо 2017 йилда бу қарор бекор қилиниб, яна икки босқичли тизимга қайтилди.
Бугунги кунда Ғарб давлатларининг аксарияти ягона босқичли моделга амал қилади, ҳаттоки Германияда ҳам ҳабилитация (ДСc эквиваленти) аҳамияти пасайиб бормоқда. Бироқ, бу икки босқичли модель собиқ коммунистик давлатларда ҳанузгача кенг тарқалган.
Докторлик даражаларини бериш жараёни: Ғарб ва Ўзбекистон модели қандай фарқ қилади?
Ғарб модели докторлик даражаларини беришнинг десентрализациялашган тизимига асосланган. Яъни, давлат фақат ҳуқуқий доираларни белгилайди, аммо ҳар бир университет ўз қоидаларига мувофиқ ПҳД даражасини беради.
Бунда:
– Номзод докторлик даражасини олиш учун мустақил тадқиқот асосида оригинал илмий ютуқ намойиш қилиши керак.
– Ҳимоя жараёни университет академик қўмитаси томонидан баҳоланади.
– Диссертация ёпиқ ёки очиқ ҳимоя шаклида бўлиши мумкин.
– Диссертацияни ҳимоя қилишдан олдин илмий мақолалар чоп этиш шарт эмас, аммо мақола чоп этиш тавсия этилади.
«Ўзбекистон модели эса марказлашган тартибга асосланган бўлиб, докторлик даражаларини бериш бўйича асосий орган Олий аттестация комиссияси (ОАК) ҳисобланади.
Бунда:
– Докторлик диссертациясини ҳимоя қилиш учун фақат диссертация эмас, балки халқаро журналларда мақолалар ҳам чоп этилиши шарт.
– Давлат томонидан қатъий қоидалар белгиланган бўлиб, ҳимоя жараёни устидан қаттиқ назорат ўрнатилган,« – дейилади тадқиқотда.
Илмий ислоҳотлар учун қандай чора-тадбирлар зарур?
Тадқиқотчилар Ўзбекистон докторантура босқичини халқаро стандартларга мослаштириш учун қуйидаги чора-тадбирларни тавсия қилмоқда:
– Илмий раҳбарларни замонавий тадқиқот методлари бўйича тайёрлаш.
– Бакалавриат ва магистратура дастурларида илмий тадқиқот ва танқидий фикрлашни кучайтириш.
– Докторлик даражаларини бериш жараёнини Ғарб тажрибасига мослаштириш ва бюрократик тўсиқларни камайтириш.
– Халқаро илмий журналларда чоп этиш мажбуриятини такомиллаштириш ва илмий сифатни ошириш.
