Oʻzbek adabiyoti tarixida oʻchmas iz qoldirgan, nozik qalb va kuchli iroda sohibasi boʻlgan shoira Zulfiya 1915-yil 1-mart kuni Toshkent shahrida temirchi Isroil ota oilasida tavallud topgan. U nafaqat sheʼriyat olamida, balki jurnalistika, tarjimonlik va jamoatchilik faoliyatida ham samarali ijod qilgan yirik siymo sifatida milliy madaniyat rivojiga ulkan hissa qoʻshgan.
Ilk taʼlim va mehnat faoliyati
Zulfiya 1922–1931-yillarda maktabda tahsil olgan. 1931–1934-yillarda Xotin-qizlar pedagogika bilim yurtida oʻqigan. 1935-yilda Oʻzbekiston SSR Fanlar qoʻmitasi qoshidagi Til va adabiyot instituti aspiranturasiga qabul qilingan.
Mehnat faoliyatini juda erta boshlagan shoira deyarli butun umrini nashriyot va jurnalistika sohasiga bagʻishlagan. U faoliyat yuritgan lavozimlar:
– 1938–1940-yillarda Yoshlar va oʻsmirlar adabiyoti nashriyotida muharrir;
– 1941–1950-yillarda Oʻzbekiston davlat nashriyotida boʻlim mudiri;
– 1950–1953-yillarda “Oʻzbekiston xotin-qizlari” (keyinchalik “Saodat”) jurnalida boʻlim mudiri;
– 1954–1985-yillarda esa qariyb 30 yil davomida mazkur jurnalning bosh muharriri lavozimida ishlagan.
Sheʼriyatga kirib kelishi va ijodiy yuksalishi
Zulfiya ijodi 1931-yilda “Ishchi” gazetasida chop etilgan ilk sheʼri bilan boshlangan edi. 1932-yilda uning “Hayot varaqalari” nomli birinchi sheʼriy toʻplami nashr etilgan. Shundan soʻng “Temiroy” (1934), “Qizlar qoʻshigʻi” (1939) kabi kitoblari eʼlon qilingan.
Shoiraning ijodiy porlashi “Uni Farhod der edilar” (1943), “Hijron kunlarida” (1944) va “Hulkar” (1947) toʻplamlari bilan bogʻliq boʻlgan. Ayniqsa, turmush oʻrtogʻi — mashhur oʻzbek shoiri Hamid Olimjonning 1944-yildagi bevaqt vafoti Zulfiya ijodida chuqur burilish yasagan edi. Shoira shaxsiy fojiadan umumxalq dardini anglash darajasiga koʻtarilgan. Ikkinchi jahon urushi oqibatlari, insoniy yoʻqotishlar, ayriliq va sabr mavzulari uning sheʼrlarida teran aks etgan.
Murakkab davr va ijtimoiy faolligi
1940-yillar oxirida sovet davri adabiyotga nisbatan qatʼiy nazorat siyosatini kuchaytirgan. Zulfiya ham “pessimistik kayfiyatlar kuychisi” sifatida tanqidlarga uchragan edi. Biroq u sinmagan. Keyingi yillarda u oʻzbek ayollari hayoti, ularning ijtimoiy faolligi va insoniy huquqlari haqida sheʼr hamda publitsistik maqolalar yozgan, ularni jamiyat hayotida faol boʻlishga chaqirgan.
1950-yillarning ikkinchi yarmida shoira Osiyo va Afrika yozuvchilarining tinchlik harakatida faol qatnashgan. Hindiston, Misr, Yaponiya va boshqa mamlakatlarga qilgan safarlari uning ijod doirasini kengaytirgan. “Mushoira”, “Oʻgʻlim, sira boʻlmaydi urush”, “Qozogʻiston oʻlanlari”, “Men chizolmagan surat” kabi sheʼrlari unga keng shuhrat keltirgan.
Falsafiy yuksalish davri
1960–70-yillardan boshlab Zulfiya ijodida falsafiy teranlik kuchaygan edi. “Oʻylar” (1965), “Visol” (1972), “Yillar, yillar…” (1975) toʻplamlari voqelikni chuqur idrok etish, hayot va vaqt haqida mushohada yuritish ruhida yozilgan.
Shoira doston janriga ham murojaat qilgan va ustoz Oybek xotirasiga bagʻishlab “Quyoshli qalam” (1970) dostonini yaratgan. Bolalar uchun esa “Lolaqizgʻaldoq” (1975) turkum sheʼrlarini yozgan.
Tarjimonlik faoliyati
Zulfiya koʻplab mashhur adiblar asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Ular orasida Aleksander Sergeyevich Pushkin, Mixail Yuryevich Lermontov, Taras Shevchenko va Amrita Pritam kabi ijodkorlar boʻlgan.
Shoira umrining muhim qismini Hamid Olimjon adabiy merosini oʻrganish va nashr etish ishiga bagʻishlagan. “Semurgʻ” pyesasi va “Zaynab va Omon” operasi librettosi ham ana shu izlanishlar mahsuli boʻlgan.
Mukofot va eʼtiroflari:
- Oʻzbekiston xalq shoirasi (1965),
- Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1984),
- Lenin ordeni (2 marta),
- Mehnat Qizil Bayroq ordeni (3 marta),
- Xalqlar doʻstligi ordeni,
- “Hurmat belgisi” ordeni sohibasi boʻlgan.
U xalqaro “Javaharlal Neru” (1968), “Nilufar” (1971) mukofotlari hamda Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati boʻlgan.
Zulfiya 1996-yil 1-avgust kuni vafot etgan. Ammo uning sheʼrlari oʻquvchilar qalbida yashab kelmoqda. U oʻzbek ayolining matonati, sadoqati va maʼnaviy kuchining yorqin timsoli sifatida tarixda qolgan.
