«Босқичма-босқич ўқитиш» (spaced learning) стратегияси — самарали ва илмий жиҳатдан тасдиқланган усул бўлиб, ҳар қандай фан ва синф даражаси учун мос келади, аммо уни олдиндан режалаштириш муҳим.
Анъанавий ўқитиш ва унинг камчиликлари
Кўпинча ўқув дастурлари мавзуларни кетма-кет блокларга бўлиб ўқитишга асосланади – бир тушунча ўрганилгандан кейин янгиси ўтилади ва илгари ўрганилган материаллар фақат тестлар ёки якуний баҳолашларда қайта кўриб чиқилади.
Бу усул қисқа муддатли тушуниш учун фойдали бўлиши мумкин, лекин тадқиқотлар шуни кўрсатадики, агар ўқувчилар янги билимларни маълум вақт давомида такрорлаб ва уни мустаҳкамлаб боришмаса, улар тезда унутиб юборишади.
Сара Делано Мур, ўрта мактаб ўқитувчиси ва таълим бўйича эксперт, буни қуйидагича тушунтиради:
«Талабалар муайян кўникмаларни қисқа вақт ичида ўзлаштириши мумкин, лекин агар улар бу билимларни узоқ муддатли хотирада сақламаса, улардан фойдалана олмайди.»
Тадқиқотчилар шуни аниқлашди: босқичма-босқич ўқитиш – яъни янги маълумотларни кичик бўлакларга ажратиб, вақт ўтиши билан қайта кўриб чиқиш – билимларни узоқ муддат эслаб қолиш учун самарали усулдир.
Тадқиқот натижалари
2021 йилда ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатганки, 12 та математик масалани уч ҳафта давомида тарқоқ ҳолда ишлаган еттинчи синф ўқувчилари, шу масалаларни бир кун ичида бажарган тенгдошларига қараганда, бир ой ўтгач ўтказилган тестда 21% юқорироқ натижа кўрсатишган.
Неча марта ва қандай қилиб дарс материалларини такрорлаш керак?
Сара Делано Мур тавсиясига кўра, дарсларда бир кун олдинги мавзудан мисоллар, бир ҳафта олдинги материалдан бир нечта топшириқлар ва бир ой олдинги мавзудан ҳам 2-3 та савол киритиш етарли.
Тадқиқотчи Шана Карпентер эса, олдин ўрганилган маълумот қанча таниш бўлса, уни шунча узоқроқ муддатдан кейин такрорлаш мумкин, деб ҳисоблайди. Агар мавзу янгилик бўлса, уни қисқа фурсатда қайта кўриб чиқиш керак.
Агар дарсларингизда босқичма-босқич ўқитиш методикасини қўлламоқчи бўлсангиз, қуйидаги усуллардан фойдаланишингиз мумкин:
1. Дастурга уйғунлаштириш
Ўқитувчи Билль Хинкли (АҚШ, Мейн штати) йиллик ўқув дастурини ишлаб чиқишда бўшлиқлар билан ўқитишни қандай қўллаш мумкинлиги ҳақида маслаҳат беради:
– даставвал асосий тушунчаларни аниқлаш ва уларни алоҳида блоклар тарзида эмас, босқичма-босқич тақсимлаш керак;
– у ўзининг AP Calculus дарси учун махсус жадвал ишлаб чиқди, бунда ҳар бир мавзуни қайта кўриб чиқиш режалаштирилган;
– у стандарт тест ўрнига жамоавий лойиҳа ва амалий машғулотларни киритди, шунда талабалар материални фақат эслаб қолиш билан чекланмай, ундан фаол фойдаланишлари ҳам мумкин бўлди.
Дарс жадвалингизни ишлаб чиқишда қуйидаги саволларга жавоб излаш фойдали бўлади:
– олдинги мавзуларни кейинги дарсларга қандай киритиш мумкин?
– ўқув дастуридаги мавзуларни қандай қилиб бўлакларга ажратиб ўргатиш мумкин?
– дарс ташқарисида ва уй вазифаларида ўқувчиларни олдинги материалларни эслаб қолишга қандай ундаш мумкин?
2. Бўшлиқлар билан синов (қуизлар)
Яна Вейнштейн ва Меган Смит, таълим бўйича психологлар, ўқувчилар учун қуйи даражали синовлар (лоw-стакес қуиззес) нафақат баҳолаш, балки ўқитиш воситаси ҳам эканлигини таъкидлайди.
2022 йилда Жон Дунлоски ва Шана Карпентер томонидан ўтказилган тадқиқотда, талабалар бир неча босқичда ўтказилган тестлар орқали олган билимларини 9 ойгача сақлаб қолишлари мумкин, ҳатто бу усулдан 8 йилгача натижалар кузатилган.
Ўқитувчи Патрис Бейн ўз дарсларида кичик тестларни (5 та тезкор савол) уй вазифалари ўрнида қўллаган. Муҳими, у тестларни деярли баҳоламаган ёки уларга жуда кам балл қўйган, шунда талабалар ўз хатоларидан қўрқмаган.
Агар синовлар натижаларини баҳолашни хоҳласангиз, Socrative, Memrise, Google Forms каби иловалардан фойдаланишингиз мумкин.
3. Синф ичида такрорлаш
Тестлар билан бирга синфда материалларни қайта кўриб чиқиш керак.
– «Ўтган мавзуга қайтиш» (blast from the past) методи – янги дарс бошланганида ўқитувчи олдинги мавзу ҳақида қисқа саволлар беради;
– ўқувчиларга аввалги ҳафтада ёки олдинги ўқув йили давомида ўрганилган материаллар бўйича ўз фикрларини ёзиш ёки шериги билан баҳам кўриш имконияти берилади;
– «Тҳинк-Паир-Шаре» (фикр юритиш – жуфтлик билан баҳам кўриш – синфга тақдим этиш) методи орқали талабалар аввал ўзлари мустақил жавоб бериб, кейин шериклари билан таққослайдилар.
Олим Пужа Агарвал шуни таъкидлайдики, ўқувчилар бу усулда баъзан қийинчиликларга дуч келишади, чунки улар унутишади ва хато қилишади. Аммо бу нормал ҳолат, чунки босқичма-босқич ўқитиш айнан шундай ишлайди – унутилган билим қайта эсга туширилганда мустаҳкамроқ ўрганилади.
4. Уйда мустақил ўрганиш
Эдвард Канг, невролог ва ўқитувчи, талабаларга флашcардлардан фойдаланишни маслаҳат беради:
– осон жавоб берилган саволлар – 3 кун ўтгач такрорланади.
– мураккаб жавоблар – 2 кун ўтгач.
– хато қилинган саволлар – 1 кун ўтгач.
Блейк Ҳарвард, AP психология ўқитувчиси, дарс материалларини ҳар ҳафта кичик жадваллар орқали такрорлатади. Талабалар ўз билимларини 3 босқичда баҳолашади:
Аввал ўз хотирасидан фойдаланган ҳолда жавоб беришади;
Кейин эслатмаларни текшириб, ўз хатоларини тўғрилашади;
Сўнг шериклари билан гаплашиб, етишмаётган маълумотларни тўлдиришади.
Бир неча ҳафта ўтгач, улар худди шу машқни қайта бажариб, ўз хотирасини мустаҳкамлашади.
Хулоса
Босқичма-босқич ўқитиш усули орқали ўқувчилар билимларини узоқ вақт сақлаб қолишади ва ўрганиш самарадорлиги ошади. Ушбу стратегияни дарс режага қўшиш орқали ўқувчиларнинг нафақат ҳозирги билимларини, балки келажакдаги муваффақиятларини ҳам таъминлаш мумкин.
